ब्रिक्स अफ्रिकाको विकासको लागि धेरै महत्वपूर्ण छ

ब्रिक्सको उदयले विजयी साझेदारीले अफ्रिकाको विकासलाई बढावा दिनसक्छ भन्ने आशा जगाएको छ । ब्रिक्स देशहरू (ब्राजिल, रुस, भारत, चीन र दक्षिण अफ्रिका) शीतयुद्धको मानसिकता र आधिपत्यवादको विरोध गर्छन् र इतिहासको प्रवृत्तिलाई प्रतिनिधित्व गर्ने विश्वव्यापी विकल्पलाई बलियो बनाएर बहुपक्षीयता, पारस्परिक सम्मान, सहयोग, निष्पक्षता र न्यायको प्रवद्र्धन गर्न प्रतिबद्ध छन् ।
ब्रिक्सले विश्वको जनसङ्ख्याको ४० प्रतिशतभन्दा बढी र विश्वव्यापी व्यापारको २० प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ र विश्वको २५ प्रतिशत विदेशी लगानीलाई आकर्षित गर्दछ । यसले उदीयमान बजारहरू र विकासोन्मुख देशहरूको विकास अपेक्षाहरू प्रतिनिधित्व गर्दछ, विकासशील देशहरूबिचको सहयोगलाई बढावा दिन्छ, दक्षिण–दक्षिण सहयोगको लागि मञ्चको रूपमा कार्य गर्दछ र विश्वभर सहयोगमा उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ ।
मङ्गलबारदेखि बिहीबारसम्म दक्षिण अफ्रिकामा हुने ब्रिक्स शिखर सम्मेलनले यस अनौठो आर्थिक समूहमा जीवन्तता थप्नेछ । विश्वलाई ब्लकमा विभाजन गर्न र लगभग सबै क्षेत्रमा आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न आफ्नो सैन्य गठबन्धन विस्तार गर्ने प्रयास गरिरहेका केही देशहरूविपरीत ब्रिक्स अफ्रिकाको विकाससहित साझा विकास प्रवद्र्धनमा जी–सेभेनभन्दा द्रुत गतिमा बढ्दै गएको छ । विश्व शान्ति कायम राख्नमा केन्द्रित छ ।
हालैका वर्षहरूमा ब्रिक्स एक शक्तिशाली आर्थिक ब्लकको रूपमा उभिएको छ, २०२१ मा जी–सेभेनको लगभग ३५ ट्रिलियन डलरको जी–सेभेनको जीडीपीको तुलनामा २० ट्रिलियन डलरभन्दा बढीको संयुक्त जीडीपी रहेको छ । यद्यपि, क्रयशक्ति समता–समायोजित जीडीपीको सन्दर्भमा, ब्रिक्स सदस्यहरूले विश्वव्यापी जीडीपीमा ३१.५ प्रतिशत योगदान गर्छन् भने जी–सेभेनको अंश ३० प्रतिशतमा झरेको छ ।
त्यसैले यो स्पष्ट छ कि ब्रिक्सले ऋण दिँदा विश्वका विकासशील देशहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष र विश्व बैङ्क र आर्थिक, राजनीतिक र सैन्य सहायता प्रदान गर्दा संरा अमेरिकाको हस्तक्षेपकारी मनोवृत्तिको सामना गर्न बलियो स्थितिमा हुनेछ ।
ब्रिक्स राष्ट्रहरू अफ्रिकी देशहरूका लागि बढी आकर्षक
ब्रिक्सको बढ्दो आर्थिक र राजनीतिक शक्ति र अफ्रिकी देशहरूसँग बढ्दो संलग्नतालाई ध्यानमा राख्दै ब्रिक्सप्रति अफ्रिकी देशहरू बढी आकर्षक छन् । किनभने, तिनीहरूले व्यापार, लगानी र प्रविधि हस्तान्तरणको लागि नयाँ अवसरहरू प्रस्ताव गरेका छन्, जसले अफ्रिकाको विकास र एकीकरणलाई बढावा दिन मद्दत गर्न सक्छ । आर्थिक कारोबारको सन्दर्भमा पनि ब्रिक्सले अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष र विश्व बैङ्कको नेतृत्वमा रहेको विद्यमान विश्वव्यापी वित्तीय प्रणालीको राम्रो विकल्प प्रदान गर्दछ ।
उदाहरणका लागि २०१४ मा ५० अर्ब अमेरिकी डलरको बीउ पुँजी ब्रिक्स देशहरूले नयाँ विकास बैङ्कलाई अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष र विश्व बैङ्कको विकल्पको रूपमा मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष र विश्व बैङ्कको कामको पूरकको रूपमा पनि सुरु गरे । त्यस्तैगरी, ब्रिक्सले भुक्तानसँग सङ्घर्ष गरिरहेका आफ्ना सदस्यहरूलाई समर्थन गर्न कन्टिजेन्ट रिजर्भ एरेन्जमेन्ट भनिने तरलता संयन्त्र सिर्जना ग¥यो । यी प्रयासहरू र उपायहरू विशेषगरी अफ्रिकी देशहरूका लागि धेरै आकर्षक देखिन्छन् किनभने तिनीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषको संरचनात्मक समायोजन कार्यक्रमहरू र मितव्ययिता उपायहरूसँग पीडादायी अनुभवहरू पाएका छन् । धेरै अफ्रिकी देशहरूले ब्रिक्समा सामेल हुन चासो देखाउनुको मुख्य कारण यही हो ।
हालका वर्षहरूमा ब्रिक्स देशहरू विशेषगरी चीनले अफ्रिकासँग आफ्नो आर्थिक संलग्नता विस्तार गरेका छन् । उदाहरणका लागि चीन अफ्रिकाको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार हो र अफ्रिकी देशहरूको लागि अझ महत्वपूर्ण बजार बनिरहेको छ । सन् २०२२ मा अफ्रिकाको १२.५ प्रतिशत निर्यात चीनमा गयो, जुन यस शताब्दीको सुरुमा ०.८ प्रतिशत मात्र थियो ।
आधिकारिक तथ्याङ्कअनुसार चीन र अफ्रिकाबिचको कुल व्यापार मूल्य २०२२ मा सबै समयको उच्च २८२ अर्ब डलरसम्म पुगेको छ, जुन वार्षिकरूपमा ११ प्रतिशतले बढेको छ । चीनले अफ्रिकी देशहरूमा पूर्वाधार र औद्योगिक परियोजनाहरूमा पनि ठूलो लगानी गरेको छ ।
भारतले पनि अफ्रिकासँग आफ्नो व्यापार र लगानी बढाएको छ, मुख्यतया कृषि, स्वास्थ्य सेवा, नवीकरणीय ऊर्जा, पूर्वाधार, शिक्षा र सूचना प्रविधिको क्षेत्रमा र अफ्रिकामा विकास परियोजनाहरूलाई समर्थन गर्न १० अर्ब डलरको कोष स्थापना गरेको छ । भारतीय वाणिज्य तथा उद्योग मन्त्रालयको तथ्याङ्कका आधारमा २०२२–२३ आर्थिक वर्षमा भारत र अफ्रिकाबिचको व्यापार सन् २००१ मा ७ अर्ब डलरको तुलनामा ९.२६ प्रतिशतले बढेर झन्डै १०० अर्ब डलर पुगेको छ । यसको निर्यात ५१.२ अर्ब डलर र आयात ४६.६५ अर्ब डलर रहेको तथ्यले भारत–अफ्रिका व्यापार कम वा कम सन्तुलित रहेको देखाउँछ ।
ब्राजिल र रुसले पनि ब्राजिल–अफ्रिका कृषि प्लेटफर्म, रूस–अफ्रिका शिखर सम्मेलन र दक्षिण अफ्रिका–भारत–ब्राजिल संवाद फोरमसहित विभिन्न पहलहरूमार्फत अफ्रिकासँग आफ्नो संलग्नता बढाएका छन् । समग्रमा ब्रिक्स अफ्रिकाको सबैभन्दा ठूलो व्यापार साझेदार हो । वास्तवमा, अफ्रिकी विकास बैङ्कको २०२२ आर्थिक सर्वेक्षण डाटाले ब्रिक्स अहिले अफ्रिकाको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार भएको देखाउँछ । ब्रिक्सको व्यापार २०३० सम्ममा ५०० अर्ब डलर पार गर्ने अपेक्षा गरिएको छ, जसमा चीनको ६० प्रतिशत हिस्सा छ । ब्रिक्स देशहरू पनि अफ्रिकामा विशेषगरी उत्पादन, पूर्वाधार र सेवा क्षेत्रमा महत्वपूर्ण लगानीकर्ता बनिरहेका छन् ।
माथिका तथ्यहरूले ब्रिक्सले दक्षिण–दक्षिण सहयोगलाई बढावा दिइरहेको छ र बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्था निर्माण गर्न प्रयास गरिरहेको छ । जुन अफ्रिकाको क्षेत्रीय एकीकरण र आत्मनिर्भर बन्ने दृष्टिकोणसँग प्रतिध्वनित छ । वास्तवमा अफ्रिकी देशहरूले पश्चिमबाट रणनीतिक स्वायत्तताको नीति अपनाउने निर्णय गरेका छन् किनभने पश्चिमी अर्थतन्त्रहरूले अफ्रिकी देशहरूसँग संलग्न हुँदा उनीहरूको आफ्नै हित र मूल्यहरूलाई प्राथमिकता दिन र लागू गर्न जान्छन् ।
अफ्रिकी देशहरूले विशेषगरी उनीहरूको हितहरू द्वन्द्व हुँदा पश्चिममाथिको निर्भरताले उनीहरूलाई कमजोर बनाउने महसुस गरेका छन् । उनीहरूले मुख्यतया आफ्नो ऊर्जा र अन्य स्रोतहरू पश्चिमी राष्ट्रहरूलाई बेच्नुपर्ने, अमेरिकी डलरमा व्यापार सञ्चालन गर्ने र लेनदेनको लागि वेस्टको सोसाइटी फर वल्र्डवाइड इन्टरबैङ्क फाइनान्सियल टेलिकम्युनिकेसन प्रणाली प्रयोग गर्ने तथ्यलाई अफ्रिकी देशहरूले कमजोरीको रूपमा लिएका छन् किनभने पश्चिमा राष्ट्रहरूले डलर, साथै अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष र विश्व बैङ्कजस्ता संस्थाहरूलाई अफ्रिकी देशहरूलाई नियन्त्रण गर्न आर्थिक र राजनीतिक उपकरणको रूपमा प्रयोग गरेको छ ।
‘पश्चिमबाट स्वतन्त्रता’ खोज्दै अफ्रिकी राष्ट्रहरू
अफ्रिकी देशहरू स्वायत्तताको लागि लड्छन् र भन्छन् कि उनीहरू आफ्नो अर्थतन्त्रलाई डलरबाट मुक्त गर्न चाहन्छन् । तिनीहरू वास्तवमा पश्चिम र यसका संस्थाहरूबाट पूर्ण स्वतन्त्रता खोजिरहेका छन् । यस स्वतन्त्रतामा आर्थिक मुक्तिको अनुभूति, समानतामा आधारित व्यापार सञ्चालन गर्ने स्वतन्त्रता र पश्चिमाहरूले कसरी गर्ने भनेर हुकुम नगरी आफ्नो आन्तरिक मामिलाहरू व्यवस्थापन गर्ने स्वतन्त्रता समावेश छ । यसले विश्वव्यापी आर्थिक संरचनाको पुनः कन्फिगरेसन आवश्यक छ । जसमा प्रत्येक देश कुनै पनि शर्त बिना स्वतन्त्ररूपमा व्यापार गर्न स्वतन्त्र हुनेछ ।
अफ्रिकी देशहरूले पश्चिम–केन्द्रित विश्व व्यवस्थाको विरोध गर्ने र आफ्नो अर्थतन्त्रलाई थप गतिशील बनाउन प्रयास गरिरहेकोले तिनीहरूले ब्रिक्सको उदयलाई स्वागत गर्छन् । किनभने ब्रिक्सले पश्चिमको वर्चस्वको विरोध गर्दछ र अफ्रिकी देशहरूलाई उनीहरूको अर्थतन्त्रलाई डलरमुक्त गर्ने नयाँ तरिकाहरू प्रदान गर्दछ । अफ्रिकी देशहरू सोच्छन् कि यो प्रतिमान परिवर्तनले उनीहरूलाई पश्चिमी दबाबबाट बचाउनेछ, जुन अर्को मुख्य कारक हो जसले अफ्रिकी देशहरूलाई ब्रिक्ससँग साझेदारी गर्न प्रेरित गरेको छ ।
यस नयाँ साझेदारीबाट लाभान्वित हुने तरिकाको रूपमा अफ्रिकी देशहरूले ब्रिक्स देशहरूसँग आफ्नो व्यापारलाई अझ बढाउनुपर्छ र पारस्परिक लाभका लागि आफ्नो शक्ति र स्रोतहरू प्रयोग गर्नुपर्छ । अफ्रिकी देशहरूले आ–आफ्ना शक्ति र कमजोरीहरूको मूल्याङ्कन गर्दै र पारस्परिक लाभलाई पछ्याउँदै ब्रिक्ससँग जोडिने रणनीतिक दृष्टिकोण अपनाएमा यो गर्न सकिन्छ ।
तथापि, त्यसका लागि उनीहरूले आफ्नो घरेलु संस्था र नीतिहरूलाई सुदृढ गर्न, क्षेत्रीय एकीकरण र सहयोगलाई अभिवृद्धि गर्न र पारस्परिक लाभ, समावेशीता, समावेशीता, र दिगोपन कायम राख्दै अफ्रिकी देशहरूले आफ्नो आर्थिक विकासलाई बढावा दिनको लागि आफ्नो प्राकृतिक स्रोत, सांस्कृतिक विविधता र रणनीतिक स्थानको लाभ उठाउन आवश्यक छ ।
उनीहरूले शिक्षा, प्रविधि र पूर्वाधारमा लगानीलाई प्राथमिकता दिएर, नवप्रवर्तन र समावेशी र दिगो विकासलाई प्रवद्र्धन गरेर ब्रिक्सद्वारा सिर्जना गरिएका अवसरहरू र विकसित विश्वव्यापी आर्थिक व्यवस्थाको सदुपयोग गर्न आवश्यक छ ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, अफ्रिकी देशहरूले ब्रिक्स सदस्यहरू र अन्य विकासशील देशहरूबाट थप लगानी आकर्षित गर्न र व्यापार बढाउन आवश्यक छ । यसो गर्नाले उनीहरूले आफ्नो पूर्ण क्षमता प्रयोग गर्न सक्छन् र विश्व अर्थतन्त्रको भविष्यलाई थप समतामूलक र सन्तुलित ढङ्गले आकार दिन योगदान पु¥याउन सक्छन् ।
(लेखक झेजियाङ सामान्य विश्वविद्यालयको अफ्रिकी अध्ययन संस्थानमा नाइजेरियाली अध्ययन केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक हुन् ।)
– चाइना डेलीबाट
अगस्ट २३, २०२३
अनुवाद : प्रकाश