विश्व अल्जाइमर महिना : डिमेन्सियाका चेतावनी सङ्केत र लक्षणहरू

प्रत्येक सेप्टेम्बरमा मनाइने विश्व अल्जाइमर महिना एक विश्वव्यापी अभियान हो जसले अल्जाइमर रोग र अन्य प्रकारका डिमेन्सियासँग सम्बन्धित चेतना जगाउन र यससँग सम्बन्धित जटीलतालाई चुनौती दिन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । यो महिनाभरि चल्ने यो कार्यक्रम अल्जाइमर डिजिज इन्टरनेसनल (ब्म्क्ष्) द्वारा सञ्चालित छ, जसले व्यक्ति, परिवार र संस्थाहरूलाई रोगको बुझाइ, अनुसन्धान र हेरचाहको पैरवी गर्न एक ठाउँमा ल्याउँछ । अल्जाइमर रोगको बोझ बढ्दै जाँदा, यस अभियानको लागि एक महिना समर्पित गर्नुको महत्वलाई नकार्न सकिँदैन ।
विश्व अल्जाइमर महिनाको एक प्रमुख उद्देश्य रोगबारे जनचेतना फैलाउनु हो, जुन स्वास्थ्य समस्याले विश्वभरि लाखौँ मानिसहरूलाई असर गर्छ । अल्जाइमरलाई प्रायः गलतरूपमा बुझिन्छ र यस ज्ञानको अभावले धेरै बिरामीहरू र तिनीहरूका परिवारहरूले भोग्नुपर्ने सामाजिक पीडामा योगदान पु¥याउँछ । सेप्टेम्बर महिनालाई शिक्षाद्वारा र जनचेतना फैलाउने गरी समर्पित गर्दा यस अभियानले रोगलाई स्पष्ट गर्न, मिथकहरूलाई हटाउन र डिमेन्सिया÷विस्मृतिसम्बन्धी खुला बहस प्रोत्साहित गर्न मद्दत गर्दछ । जनचेतना फैलाउने प्रयासहरू, जस्तै सार्वजनिक सेमिनारहरू, मिडिया अभियानहरू र सामुदायिक कार्यक्रमहरूले अल्जाइमरका सङ्केत र लक्षणहरू, प्रारम्भिक निदानको महत्व र उपलब्ध सहयोग प्रणालीहरूबारे आम नागरिकलाई जानकारी दिन मद्दत गर्छन् ।
अल्जाइमर्स रोगसम्बन्धी आम नागरिकमा अवैज्ञानिक बुझाई घटाउने अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो । अल्जाइमर भएका व्यक्तिहरूले प्रायः रोगसँग सम्बन्धित गलत धारणाका कारण भेदभाव र सामाजिक बहिष्कारको सामना गर्नुपरेको हुन्छ । विश्व अल्जाइमर महिनाले डिमेन्सिया भएका मानिसहरू र तिनीहरूका हेरचाहकर्ताहरूलाई आफ्ना भोगाइहरू साझा गर्न मञ्च प्रदान गर्दछ, जसले गर्दा बढी सहानुभूतिपूर्ण र सहयोगी वातावरण सिर्जना गर्न मद्दत पुग्छ ।
अल्जाइमर रोगको ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य
अल्जाइमर रोग, पहिलो पटक सन् १९०६ मा डा. एलोइस अल्जाइमर (एक जर्मन मनोरोग विशेषज्ञ र न्युरोपैथोलोजिस्ट) द्वारा पहिचान गरिएको थियो । डा. अल्जाइमरले ५१ वर्षीय महिलाको केस अध्ययन गर्दै थिए, जसले स्मरणशक्ति गुमाउने, दिशानिर्देश गर्न असमर्थता, र भ्रमका लक्षणहरू देखाइन् । उनको मृत्युपछि, डा. अल्जाइमरले पोस्टमार्टम गरे र उनको मस्तिष्कमा असामान्य क्लम्पहरू (जसलाई अहिले अमाइलोइड प्लाकको रूपमा चिनिन्छ) र टाँसिएका फाइबरका बन्डलहरू (जसलाई अहिले न्युरोफिब्रिलरी ट्याङ्गल्स) पत्ता लगाए । यी खोजहरूलाई अल्जाइमर रोगको रूपमा, डिमेन्सियाको एक विशिष्ट रूपको मान्यता दिइयो ।
दशकौँसम्म, अल्जाइमर रोग अपेक्षाकृत अज्ञात रह्यो र प्रायः अन्य मानसिक स्वास्थ्य अवस्थाहरूसँग भ्रमित गरिन्थ्यो । २० औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म, न्युरोसाइन्स र मस्तिष्क इमेजिङ प्रविधिमा महत्वपूर्ण प्रगति नहुँदासम्म रोगको बुझाइमा सुधार भएको थिएन । सन् १९८४ मा अल्जाइमर डिजिज इन्टरनेसनलको स्थापना र विश्व अल्जाइमर महिनाजस्ता विश्वव्यापी अभियानहरूले रोगलाई सार्वजनिक स्वास्थ्य छलफलहरूको अग्रभागमा ल्याउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् ।
डिमेन्सिया के हो ?
दैनिक जीवनयापन गर्न पर्याप्त रूपमा समस्या हुने गरी गम्भीर संज्ञानात्मक कार्यक्षमतामा कमी आएको अवस्थालाई वर्णन गर्न ‘डिमेन्सिया’ भन्ने शब्द प्रयोग गरिन्छ । यो कुनै विशिष्ट रोग होइन, बरु एउटा सिन्ड्रोम हो – जसमा स्मरण शक्ति, सोच र सामाजिक क्षमतामा असर पर्ने लक्षणहरूको समूह समावेश हुन्छ । डिमेन्सिया प्रगतिशील हुन्छ, जसको अर्थ यो समयसँगै बिग्रँदै जान्छ । यसले मुख्यतया ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई असर गर्छ तर यसले सबै ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई असर गर्ने भन्ने होइन । अल्जाइमर रोग, डिमेन्सियाको सबैभन्दा प्रमुख कारण हो, तर यसका अन्य प्रकारहरू पनि छन् । जस्तैः भास्कुलर डिमेन्सिया, लेवी–बडी डिमेन्सिया र फ्रन्टोटेम्पोरल डिमेन्सिया ।
डिमेन्सिया स्मरण शक्ति, तार्किक क्षमता, भाषा र समस्या समाधान गर्ने क्षमताहरूमा कमी आएको अवस्थाबाट पहिचान गरिन्छ । यो तब हुन्छ जब मस्तिष्कमा रहेका स्नायु कोषहरू क्षतिग्रस्त वा नष्ट हुन्छन्, जसले गर्दा संज्ञानात्मक कार्यहरूमा गिरावट आउँछ । यस अवस्थाले मस्तिष्कका विभिन्न क्षेत्रहरूलाई असर गर्न सक्छ, जसको कारण डिमेन्सियाको प्रकार र गम्भीरताको आधारमा लक्षणहरू फरक हुन सक्छन् ।
यद्यपि उमेर बढ्नु डिमेन्सियाको महत्वपूर्ण जोखिम कारक हो, डिमेन्सिया वृद्धावस्थाको अपरिहार्य परिणाम होइन । अन्य जोखिम कारकहरूमा आनुवंशिकता, जीवनशैली विकल्पहरू, हृदय रोग र मधुमेहजस्ता स्वास्थ्य अवस्थाहरू समावेश छन् । केही प्रकारका डिमेन्सिया, जस्तै अल्जाइमर, आनुवंशिकरूपमा बढी सम्बन्धित हुन्छन्, जबकि अन्य, जस्तै भास्कुलर डिमेन्सिया, जीवनशैलीसँग नजिकबाट सम्बन्धित छन् ।
डिमेन्सियाका चेतावनी सङ्केतहरू र लक्षणहरू
डिमेन्सियाको प्रारम्भिक चेतावनी सङ्केतहरू चिन्नु अत्यावश्यक छ ताकि समयमै चिकित्सकीय हस्तक्षेप खोज्न सकियोस् । लक्षणहरू डिमेन्सियाको प्रकार र व्यक्तिमा निर्भर हुदै फरक हुन सक्ने भए तापनि केही सामान्य प्रारम्भिक सङ्केतहरू निम्नलिखित हुन्छन् :
१. स्मरण शक्तिमा ह्रास : डिमेन्सियाको सबैभन्दा प्रमुख र धेरै बिरामीहरूमा देखिने प्रारम्भिक सङ्केत स्मरण शक्ति कमजोर हुँदै जानु हो, विशेषगरी भर्खर–भर्खर सिकेका कुरा/जानकारीहरू बिर्सनु । यसमा महत्वपूर्ण मिति वा घटनाहरू बिर्सनु, बारम्बार एकै किसिमको जानकारी सोध्नु, र पहिला आफैले व्यवस्थापन गरेका कुराहरूको लागि बढ्दो रूपमा सहायता वा परिवारको भरपर्नु समावेश हुन्छ ।
२. पहिले परिचित कार्यहरू पूरा गर्न कठिनाइ : डिमेन्सिया भएका व्यक्तिहरूलाई दैनिक कार्यहरू पूरा गर्न कठिनाइ हुन सक्छ जुन पहिले नियमित हुन्थ्यो । यसमा परिचित स्थानमा ओहोरदोहोर गर्न, बजेट व्यवस्थापन गर्न वा पहिले नियमितरुपमा गर्ने क्रियाकलापका तरिकाहरू सम्झन समस्या हुन सक्छ ।
३. भाषासँग समस्या : डिमेन्सिया भएका व्यक्तिहरूलाई सही शब्दहरू फेला पार्न, वार्ता पछ्याउन वा सहभागी हुन वा वस्तुहरूलाई सही नामले बोलाउन सङ्घर्ष गर्नुपर्ने हुन सक्छ । उनीहरू वार्ताको बीचमा रोकिन सक्छ । आफूले के बारेमा कुरा गरिरहेका थिए भन्ने कुरा बिर्सन सक्छन् वा आफूले भनेको कुरा दोहो¥याउन सक्छन् ।
४. समय र स्थानमा भ्रम : डिमेन्सिया भएका व्यक्तिहरू प्रायः मिति, मौसम र समयको प्रवाहलाई ट्राय्क गर्न असफल हुन्छन् । उनीहरूले आफू जहाँ छन् वा त्यहाँ कसरी पुगे भनेर बिर्सन सक्छन् र दिनको समय वा कुन वर्ष हो भनेर अलमलिन सक्छन् ।
५. निर्णय र विश्लेषण क्षमतामा कमी : निर्णय र विश्लेषण क्षमतामा गिरावट डिमेन्सियामा सामान्य हुन्छ । यसले ठुलो वा अनावश्यक मात्रामा पैसा खर्च गर्नु, व्यक्तिगत सरसफाइमा ध्यान नदिनु वा सामाजिक परिवेशमा अनुपयुक्त निर्णयहरू लिनुजस्ता कुराहरूमा देखिन सक्छन् ।
६. मूड र व्यवहारमा परिवर्तन : डिमेन्सियाले मानिसको मूड, व्यक्तित्व र व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउन सक्छ । व्यक्तिहरू अलमलिन सक्छन्, शङ्कालु हुने, रिसाउने, उदास हुने, धेरै डर लाग्ने वा चिन्तित हुने जस्ता समस्या देखिन सक्छन् ।
७. काम वा सामाजिक गतिविधिहरूबाट पछि हट्नु : डिमेन्सिया भएका व्यक्तिहरू आफ्नो रुचिका गतिविधि, सामाजिक गतिविधि वा कामका परियोजनाहरूबाट पछि हट्न सक्छन् ।
८. योजना बनाउने वा समस्या समाधानमा कठिनाइ : डिमेन्सियाले व्यक्तिको योजना बनाउने, सङ्ख्याहरूसँग काम गर्ने वा समस्याहरू समाधान गर्ने क्षमतामा बाधा पु¥याउँछ ।
डिमेन्सिया गम्भीर अवस्था हो जसले प्रभावित व्यक्तिहरू र तिनीहरूका प्रियजनहरूको जीवनमा ठुलो असर पार्छ । यसको लक्षणहरूको प्रारम्भिक पहिचानले चिकित्सकीय सल्लाह खोज्न र भविष्यको योजना बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ ।
हालको अवस्थामा अधिकांश प्रकारका डिमेन्सियाको उपचार उपलब्ध छैन तर प्रारम्भिक निदानले यस अवस्थाको राम्रो व्यवस्थापन गर्न मद्दत गर्न सक्छ, जसले डिमेन्सियाबाट प्रभावित व्यक्तिहरूलाई सकेसम्म गुणात्मक जीवनस्तर कायम राख्न मद्दत गर्दछ । डिमेन्सियाका प्रारम्भिक र चेतावनी सङ्केतहरू बुझ्नु भनेको संज्ञानात्मक गिरावट अनुभव गरिरहेका व्यक्तिहरूलाई सहयोग र हेरचाह प्रदान गर्न पहिलो कदम हो ।
(ज्येष्ठ नागरिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ डा. रमेश कँडेल राप्ती स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिस्ठान, घोराही, दाङमा कार्यरत छन् ।)