के कम्युनिस्ट मुलुकमा नवप्रवर्तन हुँदैन ?

हालैमात्र भएको चारदिने भारत–पाकिस्तान युद्धमा चीनमा निर्मित लडाकु विमानले भारतले प्रयोगमा ल्याएको फ्रान्समा बनेको अति आधुनिक राफेल लडाकु विमानलाई खसालेको समाचारले झन्डै १३ वर्षअघि तत्कालीन अमेरिकी उपराष्ट्रपति जो बाइडेनले बोलेको कुरा याद आयो । उनले सन् २०१२ मा चीनको प्राविधिक नवप्रवर्तनको क्षमतामाथि प्रश्न उठाउने बयान दिएका थिए । कम्युनिस्ट शासनकालमा रचनात्मक र गतिशील नवप्रवर्तन इकोसिस्टमलाई बढावा दिने चीनको क्षमतामाथि बाइडेनले उपहास गरेका थिए । यद्यपि, शब्दशः उद्धृत गरिएको छैन, उनको विचारको सार “चीनमा नवप्रवर्तन हुनेछैन किनभने त्यहाँ कम्युनिस्टहरूले शासन गर्छन् । साम्यवादमा मानिसहरूलाई सोच्न अनुमति छैन ।” कम्युनिस्ट शासनले रचनात्मकता, विचारको स्वतन्त्रता र क्रान्तिकारी प्राविधिक प्रगतिको लागि आवश्यक उद्यमशीलता ल्याउँदैन भन्ने उनका टिप्पणीले लामो समयदेखि चलिआएको पश्चिमी सोचलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ ।
यद्यपि, चीनले क्वान्टम कम्प्युटिङ, एयरोस्पेस, एआई, स्याटेलाइट टेक्नोलोजी, सेमिकन्डक्टर र सैन्य हार्डवेयरजस्ता क्षेत्रहरूमा विगत एक दशकमा भएको विकासले बाइडेनको सोचभन्दा एकदमै फरक तस्बिर चित्रण गर्दछ । यीमध्ये धेरै क्षेत्रमा चीनले आफ्ना पश्चिमी समकक्षीहरूलाई उछिनेर बाइडेनको भनाइलाई गलत साबित गरिदिएको छ । कम्युनिस्ट प्रणालीका कारण चीन साँचो नवप्रवर्तन गर्न असमर्थ हुनेछ भन्ने बाइडेनको दाबी राजनीतिक पूर्वाग्रह थियो । विगत एक दशकमा चीन विश्वव्यापी प्रविधि शक्तिको रूपमा देखापरेको छ ।
चीनको सैन्य–औद्योगिक प्रभाव उल्लेखनीयरूपमा बढेको छ । पाकिस्तानजस्ता देशहरू आफ्नो रक्षा आवश्यकताहरूको लागि चिनियाँ निर्मित हार्डवेयरमा बढ्दो रूपमा निर्भर हुँदै गएका छन् । यसमा उन्नत लडाकु विमान, क्षेप्यास्त्र प्रणाली र ड्रोन प्रविधि रहेका छन्, जसमध्ये धेरैलाई अहिले पश्चिमी विकल्पको रूपमा लिइन्छ । यस्ता साझेदारीले चीनको भूराजनीतिक प्रभावमात्र बढाउँदैन, संसारले चीनको सैन्य प्रविधिमा राखेको विश्वासको प्रमाणको रूपमा पनि काम गर्दछ ।

उच्च प्रविधि क्षेत्रमा चीनको आश्चर्यजनक सफलता
पश्चिमेली अपेक्षाविपरीत चीन उन्नत प्रविधिहरूमा एक शक्तिशाली शक्तिको रूपमा देखापरेको छ । यसको सफलता धेरै क्षेत्रहरूमा देखिन्छ ।

१. एयरोस्पेस र सैन्य उड्डयन
चेङ्दु एयरक्राफ्ट इन्डस्ट्री ग्रुपजस्ता फर्महरूको नेतृत्वमा रहेको चीनको एयरोस्पेस क्षेत्रले जे–२० ‘माइटी ड्रागन’ र जे–१० ‘भिगोरस ड्रागन’ जस्ता पाँचौँ पुस्ताका लडाकु विमानहरू विकास गरेको छ । यी विमानहरूलाई अमेरिकामा निर्मित एफ–३५ र एफ–२२ सँग प्राविधिकरूपमा प्रतिस्पर्धी मानिन्छ ।
भर्खरैको भारत–पाकिस्तान द्वन्द्वमा चिनियाँ जे–१० सीले भारतीय राफेल लडाकु विमान खसालेको दाबी गरेको थियो । पाकिस्तानले अमेरिकी वा युरोपेली विकल्पभन्दा चिनियाँ लडाकु विमानहरू रोज्नुले चीनको सैन्य प्रविधिको प्रतिष्ठा कति बढेको छ भनेर देखाउँछ ।

२. क्वान्टम कम्प्युटिङ र एआई
चीनले क्वान्टम प्रविधिमा ठुलो लगानी गरेको छ र आफूलाई विश्वव्यापी नेताको रूपमा स्थापित गरेको छ । चीनको विज्ञान तथा प्रविधि विश्वविद्यालयले क्वान्टम कम्प्युटरहरू विकास गरेको छ जसले विशिष्ट कार्यहरूमा परम्परागत सुपर कम्प्युटरहरूलाई उछिनेको दाबी गर्दछ । यसैबिच, बाइदु, हुवावे र अलिबाबाजस्ता चिनियाँ कम्पनीहरू कृत्रिम बुद्धिमत्तामा द्रुतगतिमा अघि बढिरहेका छन् ।
३. उपग्रह प्रविधि र अन्तरिक्ष अन्वेषण
चीनको अन्तरिक्ष एजेन्सीले अमेरिकाको GPS प्रणालीको प्रतिस्पर्धी बेइडौ नेभिगेसन उपग्रह प्रणाली प्रक्षेपण गरेको छ । चीन चन्द्रमाको टाढाको भागमा रोभर अवतरण गर्ने पहिलो देश पनि हो र उसले आफ्नै तियाङगोङ अन्तरिक्ष स्टेसन सुरु गरेको छ, जसले चीनलाई अन्तरिक्ष महाशक्तिको रूपमा स्थापित गरेको छ ।

४. सेमिकन्डक्टर
अत्याधुनिक चिप उत्पादनमा अमेरिका अझै पनि अग्रणी छ तर चीनले आक्रामकरूपमा यो खाडल पुरिरहेको छ । अमेरिकी प्रतिबन्धको बाबजुद SMIC (सेमिकन्डक्टर म्यानुफ्याक्चरिङ इन्टरनेसनल कर्पोरेसन) जस्ता चिनियाँ कम्पनीहरूले आफ्नो चिप उत्पादन क्षमता विस्तार गरिरहेका छन् । अमेरिकी निर्यात प्रतिबन्धअन्तर्गत असम्भव मानेको ७ एनएम चिप उत्पादन चिनियाँ कम्पनी हुवावेले गरेको छ ।
बाइडेनले कम्युनिस्ट प्रणालीअन्तर्गत असम्भव ठानेका यी कोसेढुङहरूले चीनमा उच्च प्राविधिक सम्भावनालाई देखाउँछन् ।

किन बाइडेनले चीनको नवप्रवर्तन क्षमताको गलत आकलन गरे ?
बाइडेनका अभिव्यक्तिहरू प्राचीन पश्चिमी उदारवादको मान्यतामा आधारित थिए, जहाँ विचारको स्वतन्त्रतालाई नवप्रवर्तनको अनिवार्य सर्तका रूपमा स्वीकार गरिन्छ । यद्यपि, यो धारणा सार्वभौमिक सत्य होइन भन्ने तथ्यलाई चीनले आफ्नो सफलतामार्फत सजीवरूपमा प्रस्तुत गरेको छ । विशाल सार्वजनिक कोष, शिक्षा प्रणालीको समग्र पुनर्संरचना र प्रविधिको रणनीतिक विकासप्रति राज्यद्वारा सञ्चालित केन्द्रीकृत नवप्रवर्तन प्रणालीहरूलाई सशक्त राजनीतिक प्रतिबद्धताले सुदृढ बनाउँदा ती प्रणालीहरू उल्लेखनीयरूपमा सफल बन्न सक्छन् भनेर चीनले प्रमाणित गरेको छ ।
चीनको राजनीतिक प्रणालीले विचारलाई पूर्णतः निषेध नगरी त्यस बौद्धिक ऊर्जालाई राष्ट्रिय सुरक्षा, आत्मनिर्भरता, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र औद्योगिक स्वतन्त्रताजस्ता राज्य–निर्धारित लक्ष्यहरूतर्फ सुव्यवस्थितरूपमा निर्देशित गर्छ । राजनीतिक असहमति र बहसको क्षेत्र सीमित भए तापनि विज्ञान, प्रविधि, तथा रक्षासम्बन्धी क्षेत्रमा नवप्रवर्तनलाई केवल आत्मसात गर्दै ऊर्जाशीलरूपमा प्रोत्साहित गरिन्छ ।
यस सन्देशले नवप्रवर्तन राजनीतिक उदारवादको एकमात्र उत्प्रेरक होइन भन्ने प्रस्ट पार्दछ । बरु, चीनको अनुभवले पश्चिमी नीति–निर्माणमा गहिरोसँग गडेर बसेका विचार–प्रतिमानहरूलाई पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाएको छ ।
चीनले पश्चिमाले लामो समयदेखि राखेको प्राविधिक एकाधिकारलाई चुनौती दिइरहेको छ । राज्य–समर्थित नवप्रवर्तन, आक्रामक औद्योगिक नीति र विश्वव्यापी साझेदारीमार्फत, चीनले उन्नत प्रविधिहरूमा पश्चिमको एकाधिकार तोड्दै छ । कम्युनिस्ट प्रणालीले नवप्रवर्तनलाई प्रवद्र्धन गर्न सक्दैन भन्ने धारणा गलतमात्र साबित भएको छैन, बरु उल्टिएको छ, किनकि चीनले अब धेरै प्रमुख प्राविधिक क्षेत्रहरूमा गति तय गरेको छ ।
चीनको राजनीतिक प्रणालीसँग कोही सहमत होस् वा नहोस्, यसको राज्य–निर्देशित नवप्रवर्तन मोडेलले सकारात्मक परिणामहरू देखाएको छ । बाइडेनको दृष्टिकोण र चीनको वास्तविक मार्गबिचको विरोधाभासले बलियो राज्य क्षमता र स्पष्ट दीर्घकालीन लक्ष्यहरू भएका चीनजस्ता कम्युनिस्ट राज्यहरूलाई कम आकलन नगर्न चेतावनीको रूपमा काम गर्दछ । चीनले देखाएको उदाहरणझैँ, आगामी वर्षहरूमा विश्वव्यापी प्राविधिक प्रतिस्पर्धा स्वतन्त्र–बजार, नवप्रवर्तनबाट मात्र नभई, सुनियोजित र केन्द्रीकृत रणनीतिहरूले कसरी प्रतिभा, पुँजी र महत्वाकाङ्क्षालाई प्रभावकारीरूपमा परिचालित गर्न सक्छन् भन्ने कुराले पनि निर्णायक रूप लिनेछ ।

(विभिन्न समाचार एजेन्सीको सहयोगमा)