सांस्कृतिक सम्पदामा भएका हमलाले इरानवासीलाई गर्दै छ एकजुट

इरानविरुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलीको हमलाले अब महिना दिन पूरा गर्दै छ । सैन्य अभियान सुरु भएदेखि नै द्वन्द्वको मानवीय क्षति निरन्तर बढिरहेको छ । मुख्यतः द्वन्द्वमा सबैभन्दा बढी सङ्ख्यामा इरानी मारिँदै छन् । दिनहुँ हुने हमलाका कारण मानवीय क्षतिसँगै इरान र वरपरका खाडी देशमा ठुलो भौतिक क्षति भएको छ ।
बम विस्फोट अभियानले पूर्वाधारमा व्यापक विनाश निम्त्याएको छ । सैन्य लक्ष्यसँगै युद्धको पहिलो हप्तामा हजारौँ नागरिक भवन क्षतिग्रस्त वा नष्ट गरिए । यस विनाशबिच द्वन्द्वको अर्को आयामले समेत अहिले अन्तर्राष्ट्रिय चिन्ता बढाउँदै छ, इरानको सांस्कृतिक सम्पदामाथि पु¥याइएको क्षति । हो, इरान युद्धको झन्डै एक महिनामा सांस्कृतिक सम्पत्तिमाथिको आक्रमण निरन्तर बढिरहेको छ ।
युनेस्कोले विश्व सम्पदा सूचीमा सूचिकृत गरेका स्थलसहित धेरै ऐतिहासिक रूपमा महत्वपूर्ण स्थलहरू प्रभावित भएका छन् । तेहरानमा भएका विस्फोटले ‘गोलस्तान दरबार’ लाई क्षति पु¥यायो भने इस्फहानमा भएका आक्रमणले ‘नक्स–ए जहान चोक’ वरपरका संरचनालाई क्षति पु¥याएको छ । ‘नक्स–ए जहान चोक’ मा अली कापु दरबार, चेहेल सोटुन र मस्जिद–ए जामेह समावेश छन् । त्यस्ता स्थलको विनाशले युद्धमा अपनाउनुपर्ने सतर्कता बारम्बार बेवास्ता गरिएको कुरालाई प्रकाश पार्छ, जब युद्ध सञ्चालनलाई नियन्त्रण गर्ने नियम विस्तार गरिन्छ वा बेवास्ता गरिन्छ, नागरिक जीवनजस्ता सांस्कृतिक सम्पदामा स्वाभाविक क्षति हुन्छ ।
युद्धका नाममा मनपरी गर्न छैन छुट
युद्ध भनेको स्वतन्त्र र मनपरी हुनु होइन । युद्धका पनि आफ्नै नियम हुन्छन्, गैरसैनिक क्षेत्रमा र ऐतिहासिक सांस्कृतिक सम्पदामाथि हमला गर्न रोक्ने । यो अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय कानुनद्वारा पालना हुन्छ, जसले शत्रुता सुरु भएपछि सैन्य बल कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने सीमा तोक्छ । यी नियम नागरिक र नागरिक वस्तुको सुरक्षा गरेर सशस्त्र द्वन्द्वको मानवीय र भौतिक विनाशलाई कम गर्ने उद्देश्यले बनाइएका हुन् । राज्यले यी कानुनी दायित्वलाई विद्यमान नियममार्फत लागू गर्छन्, जसले अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय कानुनको अनुपालनमा कसरी र कहिले बल प्रयोग गर्न सकिन्छ भनेर मार्गदर्शन गर्छ, जसलाई अमेरिकी युद्धमन्त्री पिट हेगसेथले ‘सहभागिताका मूर्ख नियमहरू’ भनेर निन्दा गरेका छन् ।
अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय कानुनले सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्छ । दोस्रो विश्वयुद्धमा भएको व्यापक विनाशपछि राज्यहरूले १९५४ को हेग महासन्धि अङ्गीकार गरे, स्मारक, सङ्ग्रहालय र पुरातात्विक स्थलहरूलाई विशेष रूपमा संरक्षित सांस्कृतिक सम्पत्तिको रूपमा मान्यता दिए र युद्धरत राष्ट्रलाई अत्यावश्यक सैन्य आवश्यकताबाहेक उनीहरूमाथि आक्रमण गर्नबाट टाढा रहन आग्रह गरे । सांस्कृतिक सम्पत्ति संरक्षणलाई बेवास्ता गर्नु संयुक्त राज्य अमेरिकासहित धेरै सैन्य बलहरूले स्वीकार गरेको पाठको विपरीत हो, सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्नु कानुनी दायित्वमात्र होइन, रणनीतिक रूपमा स्मार्ट हुनु पनि हो । विगत दुई दशकमा यो दृष्टिकोण बढ्दो रूपमा सैन्य सिद्धान्तमा एकीकृत भएको छ । स्मारक र ऐतिहासिक स्थलको संरक्षण गरेर, सैन्य बलहरूले समाजको पहिचानको सम्मान गर्ने, स्थानीय जनसङ्ख्यासँग विश्वास निर्माण गर्ने र स्थानीय नागरिक समर्थनलाई बढावा दिएर व्यापक राजनीतिक उद्देश्यलाई अगाडि बढाउने सङ्केत गर्छ ।
जनभावना परिवर्तन
वर्तमान द्वन्द्वमा अमेरिकी अधिकारीले सैन्य अभियान इरानका जनतालाई लक्षित नगरी १९७९ को क्रान्तिदेखि देशमा सत्ता चलाइरहेको शासनलाई लक्षित गरेको तर्क गरेका छन् । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानको भविष्य अब यसका नागरिकको हातमा रहेको सुझाव दिएका छन्, जसले शासन कमजोर हुँदा इरानीलाई फरक राजनीतिक भविष्य निर्माण गर्न अनुमति दिन सक्छ भन्ने सङ्केत गर्छ ।
सुरुमा, इरानी डायस्पोरामा र इरानभित्रका केही आवाजले राजनीतिक परिवर्तनको ढोका खोल्न सक्ने आशामा हमलालाई स्वागत गरे । तैपनि, सहर पूर्वाधार र ऐतिहासिक सांस्कृतिक स्थलमा गरिएको विनाशको मात्राले जनभावना परिवर्तन गरिरहेको देखिन्छ । अर्थात्, सांस्कृतिक सम्पदामाथि भएका हमलाले इरानी नेतृत्वलाई विदेशी आक्रमणविरुद्ध राष्ट्रिय एकताको कथावरिपरि जनसङ्ख्यालाई एकताबद्ध गर्न अनुमति दिएको छ ।
द्वन्द्वले इरानभन्दा बाहिरका सांस्कृतिक सम्पदालाई खतरामा पारिरहेको छ । इरानी क्षेप्यास्त्रले जेरुसेलम र वरपरका क्षेत्रमा प्रहार गरेका छन्, जहाँ यसको पुरानो सहरमा विश्वका केही महत्वपूर्ण धार्मिक र ऐतिहासिक स्थल मात्र एक वर्गकिलोमिटरभित्र छन् । यी स्थल यहुदी धर्म, इसाई धर्म र इस्लामका लागि पवित्र छन् । यदि सैन्य अभियानको उल्लिखित उद्देश्य इरानी सरकारलाई कमजोर पार्नु र राजनीतिक परिवर्तनको सम्भावना खोल्नु हो भने सांस्कृतिक सम्पदाको विनाशले विपरीत प्रभाव पार्नेछ । सांस्कृतिक स्मारक, ऐतिहासिक सहर र धार्मिक स्थल केवल वास्तुकलाका कलाकृति होइनन्, तिनीहरू सामूहिक पहिचान र ऐतिहासिक निरन्तरताको शक्तिशाली प्रतीक हुन् । जब तिनीहरू विदेशी सैन्य बलद्वारा क्षतिग्रस्त वा नष्ट हुन्छन्, आक्रमणलाई प्रायः सरकारविरुद्धको हमला मात्र होइन, राष्ट्रमाथि नै आक्रमणको रूपमा लिइन्छ ।
नागरिकलाई एकताबद्ध गर्दै
युद्धको समयमा सांस्कृतिक सम्पदाको क्षतिले राष्ट्रवादी भावनालाई कसरी उत्तेजित पार्न सक्छ र त्यसले अन्ततः सरकारकै वैधतालाई कसरी बलियो बनाउन सक्छ भन्ने धेरै उदाहरण इतिहासमा भेटिन्छ । उदाहरणका लागि बोस्नियाली युद्धको समयमा मोस्टारको पुरानो पुलको विनाश (जुन राष्ट्रिय क्षति र पहिचानको शक्तिशाली प्रतीक बनेको थियो) देखि आईएसआईएसद्वारा सिरियाको पाल्माइराका प्राचीन मन्दिरको विनाशसम्म पाइन्छ । उक्त विनाशपछि सिरियाली सरकारले सांस्कृतिक अभिभावकत्व र राजनीतिक वैधताको दाबीलाई बलियो बनाउन आह्वान गरेको थियो ।
इरानी नेतृत्वलाई कमजोर पार्नुको सट्टा, व्यापक विनाश, विशेषगरी जब यसले सांस्कृतिक सम्पदालाई असर गर्छ, यसले सार्वजनिक क्रोधलाई परिचालन गर्नुका साथै देशको रक्षाका लागि नागरिकलाई एकताबद्ध हुन मद्दत गर्न सक्छ । अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र ऐतिहासिक अनुभव दुवैले एउटै दिशामा औँल्याउँछन्, सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण मानवीय दायित्व मात्र होइन, बरु प्रभावित मानिसको मनोवृत्तिमा निर्भर दीर्घकालीन परिणामसँगको द्वन्द्वमा रणनीतिक विचार हो ।
(कोस्टान्जा क्यानडाको ओटावा युनिभर्सिटीकी सहप्राध्यापक हुन् ।)
– ‘द कन्भर्सेसन’ बाट