अहम्ताले बिग्रिएको संसार

मानव सभ्यताको विकासक्रमलाई सूक्ष्म ढङ्गले नियाल्ने हो भने भौतिक प्रगति र प्राविधिक उपलब्धिले शिखर चुमेको देखिन्छ । तर, यो बाह्य चमकधमकको पछिल्तिर एउटा गहिरो र तितो यथार्थ लुकेको छ— त्यो हो मानव मनमा गहिरोसँग गढेको ‘अहम्ता’ वा ‘म’ र ‘मेरो’ भन्ने सङ्कुचित भावना । संसार आज जुन द्वन्द्व, अशान्ति र दुःखको भुमरीमा फसेको छ, त्यसको मूल जड कुनै बाह्य शक्ति नभएर मानिसभित्रै रहेको “म मात्र राम्रो, मेरो मात्र राम्रो” भन्ने अहङ्कारी मनोविज्ञान हो । यही अहम्ताले गर्दा मानिसले आफ्नो विवेक गुमाउँदै गएको छ र संसार दिनानुदिन कुरूप बन्दै गइरहेको छ ।
मानव जीवनको सुरुवातदेखि नै सिकाइने ‘स्वत्व’ को परिभाषा नै त्रुटिपूर्ण देखिन्छ । बाल्यावस्थामा अक्षर चिन्न थाल्दादेखि ‘राम्रो म’ भन्न सिकाइन्छ । त्योसँगै ‘म’ र ‘मेरो’ को घेराभित्र बस्न सिकाइन्छ । ‘मेरो घर’, ‘मेरो परिवार’, ‘मेरो धर्म’, र ‘मेरो संस्कृति’ भन्दै गर्दा मानिसले बिस्तारै आफूबाहेकका अरू सबैलाई ‘पराया’ देख्न थाल्छ । यो अपनत्वको भावना सुन्दा सकारात्मक लागे पनि जब यसमा अहम्ताको मिश्रण हुन्छ तब यसले विभाजनको रेखा कोर्छ । मानिसले आफ्नो विचार, आफ्नो कर्म र आफ्नो अस्तित्वलाई मात्र श्रेष्ठ ठान्न थाल्छ । “म राम्रो छु, त्यसैले मैले जे गरे पनि त्यो राम्रो हो” भन्ने भ्रमले मानिसलाई यतिसम्म अन्धो बनाउँछ कि उसले आफ्ना गल्तीहरूलाई पनि तर्कको सहाराले सही साबित गर्न खोज्छ ।
अहम्ताको सबैभन्दा डरलाग्दो रूप तब प्रकट हुन्छ, जब मानिसले अरूको राम्रो काममा पनि खोट देख्न थाल्छ । “मैले नराम्रो सोचूँ, नराम्रो बोलूँ वा नराम्रो काम गरूँ – ती सबै राम्रा† तर अरूले राम्रो सोचे पनि, राम्रो काम गरे पनि ती सबै नराम्रा” भन्ने सोच नै आजको विश्वको सबैभन्दा ठुलो मानसिक सङ्कट हो । यो ‘डबल स्ट्यान्डर्ड’ वा दोहोरो मापदण्डले समाजमा न्याय र नैतिकताको अन्त्य गरिदिएको छ । जब मानिसले आफ्नो अहम्तालाई पोस्नका लागि अरूको सत्कर्मको अवमूल्यन गर्छ, तब समाजमा इष्र्या, द्वेष र वैमनस्यताको बीउ उम्रिन्छ । यही बीउ पछि गएर ठुलठुला सामाजिक र राजनीतिक कलहको कारण बन्ने गर्दछ ।
धर्म र संस्कृतिको नाममा हुने कलहलाई हेर्ने हो भने पनि त्यहाँ ‘म र मेरो’ को दम्भ नै प्रमुख देखिन्छ । वास्तवमा धर्मले मानिसलाई विनम्र, उदार र करुणावान् बनाउनुपर्ने हो । तर, जब मानिसले “मेरो धर्म मात्र सत्य हो र अरूको मिथ्या हो” भन्न थाल्छ, तब धर्म नै विनाशको कारण बन्छ । इतिहासका पानाहरू यस्ता रक्तपातपूर्ण युद्धले भरिएका छन्, जुन केवल आफ्नो विचार वा धर्मको श्रेष्ठता देखाउनका लागि लडिएका थिए । आफ्नो संस्कृतिलाई प्रेम गर्नु गौरवको कुरा हो, तर त्यसैको आडमा अरूको संस्कृतिको अपमान गर्नु अहम्ताको पराकाष्ठा हो । संसारका कतिपय सुन्दर सभ्यताहरू केवल यही सङ्कुचित सोचका कारण नामेट भएका छन् ।
शिक्षा प्रणालीले पनि मानिसलाई साक्षर त बनायो, तर वास्तविक अर्थमा ‘शिक्षित’ बनाउन सकेन । आधुनिक शिक्षाले प्रतिस्पर्धालाई यसरी प्रश्रय दियो कि मानिसले सहकार्य र सहानुभूति भन्ने शब्द नै बिर्सियो । “तिमी अरूभन्दा उत्कृष्ट हुनुपर्छ” भन्ने दबाबले गर्दा बालकले आफ्नो साथीलाई मित्र होइन, प्रतिद्वन्द्वीको रूपमा देख्न थाल्छ । यो प्रतिस्पर्धाको दौडले उसलाई पद, प्रतिष्ठा र पैसाको शिखरमा त पु¥याउँछ, तर उसको हृदयलाई प्रेम र करुणाको अभावमा सुक्खा मरुभूमि बनाइदिन्छ । वास्तवमा ‘क, ख’ पढ्दादेखि नै ‘राम्रो म’ को जुन पाठ पढाइन्छ, त्यसले मानिसलाई कहिल्यै ‘हामी’ बन्न सिकाउँदैन । यही त्रुटिपूर्ण बुझाइले गर्दा नै आज मानवीय संवेदना हराउँदै गएको छ ।
पारिवारिक र सामाजिक संरचनामा पनि अहम्ताको विषालु प्रभाव प्रस्ट देखिन्छ । आजका धेरैजसो समस्याहरू अभावका कारण होइनन्, बरु स्वभावका कारण उब्जिएका छन् । एउटै परिवारभित्र पनि “मैले भनेको हुनुपर्छ” भन्ने जिद्दीले गर्दा सम्बन्धहरू भताभुङ्ग भएका छन् । मानिस आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्न तयार छैन, किनकि उसलाई लाग्छ कि झुक्नु भनेको हार्नु हो । तर वास्तवमा, झुक्न सक्ने मानिस नै महान् हुन्छ । अहम्ताले मानिसलाई यति कडा बनाइदिन्छ कि ऊ अरूको भावना बुझ्नै सक्दैन । यसले गर्दा समाजमा एक्लोपन र मानसिक तनाव बढ्दो छ । मानिस भीडमा त छ, तर ऊ आफ्नो अहम्ताको कैदभित्र एक्लै छ ।
प्राकृतिक सन्तुलन बिग्रनुमा पनि मानवीय अहम्ताकै हात छ । “प्रकृति मेरो उपभोगको साधन हो र म यसको मालिक हुँ” भन्ने दम्भले गर्दा मानिसले पृथ्वीको दोहन निर्दयी ढङ्गले ग¥यो । आफूलाई सर्वश्रेष्ठ प्राणी ठान्ने मानिसले अन्य जीवजन्तु र वनस्पतिको अस्तित्वलाई वास्तै गरेन । आज जुन वातावरणीय सङ्कट आइलागेको छ, त्यो मानिसको यही ‘म र मेरो’ भन्ने लोभी प्रवृत्तिको सजाय हो । हामीले बिर्सियौँ कि हामी प्रकृतिका अंश हौँ, यसका शासक होइनौँ । जब अंशले आफूलाई सिङ्गो ब्रह्माण्डभन्दा ठुलो ठान्न थाल्छ, तब विनाश निश्चित हुन्छ ।
संसार दुःखमय हुनुको अर्को कारण भनेको मानिसको आत्मकेन्द्रित प्रवृत्ति हो । हामी संसार सुधार्ने कुरा त गर्छौँ, तर आफू सुध्रिने प्रयास कहिल्यै गर्दैनौँ । हामी अरूमा खोट देख्छौँ, तर आफ्नै आँखामा रहेको कसिङ्गर देख्दैनौँ । “यो संसार बिग्रिएको छ” भनिरहँदा हामीले बिर्सिरहेका हुन्छौँ कि यो संसार त मानिसहरूकै समूह हो । यदि प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो भित्रको अहम्तालाई त्यागेर अलिकति मात्र उदारता देखाउने हो भने संसार रातारात बदलिनेछ । तर, समस्या यहीँ छ कि हामी आफ्नो अहम्ताको सिंहासन छोड्न तयार छैनौँ ।
वास्तविक सुख र शान्ति अहम्ताको अन्त्यमा मात्र सम्भव छ । जब मानिसले ‘म’ को सट्टा ‘हामी’ भन्न सिक्छ, तब मात्र प्रेमको ढोका खुल्छ । ‘म राम्रो’ हुनु भनेको अरूलाई होच्याउनु होइन, बरु आफूलाई असल र उपयोगी बनाउनु हो । संसारका महान् दार्शनिक र सन्तहरूले सधैँ विनम्रतालाई नै सबैभन्दा ठुलो गुण मानेका छन् । अहम्ता एउटा यस्तो झूटो पर्खाल हो, जसले हामीलाई वास्तविक सत्य देख्न दिँदैन । यो पर्खाललाई भत्काउनका लागि सही बुझाइ र आत्मचिन्तनको आवश्यकता पर्दछ ।
अन्ततः, यो संसार दुःखमय हुनुमा कुनै बाह्य शक्ति वा भाग्यको दोष छैन । यो त केवल हाम्रो गलत सिकाइ, त्रुटिपूर्ण बुझाइ र चरम अहम्ताको प्रतिफल हो । ‘म र मेरो’ को सङ्कुचित परिधिबाट बाहिर निस्किएर सम्पूर्ण विश्वलाई एउटै परिवारको रूपमा हेर्न सक्ने दृष्टिको विकास नभएसम्म शान्ति सम्भव छैन । आफ्नै गल्तीहरूलाई राम्रो देख्ने र अरूको राम्रोलाई नराम्रो देख्ने दृष्टिदोषलाई नहटाएसम्म संसार सधैँ बिग्रिएको नै देखिनेछ । अहम्तालाई त्यागेर करुणा, क्षमा र सहअस्तित्वको मार्गमा हिँड्नु नै यो दुःखमय संसारका लागि एक मात्र कल्याणकारी बाटो हो । मानिसले जति छिटो यो यथार्थलाई बुझ्छ, त्यति नै छिटो यो धर्ती स्वर्ग समान बन्नेछ ।