संरा अमेरिकाले अफ्रिकामा गुमेको प्रतिष्ठा फर्काउन सक्नेछैन

सोङ वोइ
अफ्रिकी महादेशमा सहारा मरुभूमिको दक्षिणमा रहेका देशहरू (सबसहारा, जसमा अफ्रिकाका ५४ देशमध्ये ४८ देश समेटिएका छन् ।) तुलनात्मक रूपमा कम विकसित छन् । भौगोलिक अवस्थिति, ठूलो बजार र यथेष्ट प्राकृतिक स्रोतसाधनले यस क्षेत्र रणनीतिक महत्व झल्काउँछ ।
डोनाल्ड ट्रम्पको सरकार गठन भएयता संरा अमेरिकाले आफ्नो अफ्रिका नीतिमा निरन्तर परिवर्तन गरेको छ । सन् २०१७ अक्टोबरमा ट्रम्प प्रशासनले अमेरिकी संसदमा अफ्रिकालाई दिंदै आएको सहयोग राशीमा एकतिहाइ घटाउने प्रस्ताव गरेको थियो । डिसेम्बरमा राष्ट्रपति ट्रम्पले जेरुसेलमलाई इजरायलको राजधानीको रूपमा मान्यता दिने अमेरिकी निर्णयको विरोध गर्ने देशहरूलाई सहयोग रोक्ने घोषणा गरे । जून महिनामा अफ्रिकी विकास बैड्ढजस्ता संस्थाहरूलाई सहयोग समर्थन गर्ने प्रक्रियामा ढिलाइ गर्ने काम संरा अमेरिकाले ग¥यो ।
संरा अमेरिकाका यस्ता कामले अफ्रिकी देशहरूलाई सा¥है अप्ठेरो बनायो । विश्व आर्थिक सङ्कटको दुष्प्रभावबाट अझै उठ्न नसकेका ती अफ्रिकी देश विकासको निम्ति अर्थको खोजी गरिरहेका थिए ।
ट्रम्प प्रशासनले नाटकीय रूपमा अफ्रिका नीति किन परिवर्तन ग¥यो ? यो ट्रम्पको लापरबाहीपूर्ण काममात्र हो वा यसको पछाडि गहिरो राजनीतिक अर्थ छ ?
शीतयुद्धको बेला संरा अमेरिका अफ्रिकी मामिलामा हात धोएर लागेको थियो । अफ्रिकी देशहरूमाथि आफ्नो प्रभुत्व जमाउन सोभियत सङ्घसँग प्रतिस्पर्धा गर्दै संरा अमेरिकाले राजनीतिक, आर्थिक, सैनिकलगायत उपाय गरेको थियो ।
शीतयुद्धको अन्तपछि संरा अमेरिकाले अफ्रिकाको महत्वलाई पुनः मूल्याङ्कन ग¥यो र आफ्नो विदेश रणनीतिलाई पूर्णतः परित्याग ग¥यो ।
निरन्तरको द्वन्द्व, आर्थिक अस्थिरता र मानवीय सड्ढट हुँदाहुँदै संरा अमेरिकाले अफ्रिकामा चरणबद्ध रूपमा सहयोग घटाउने नीति लियो । अफ्रिकी देशहरू राजनीतिक यथार्थविपरीत संरा अमेरिकाले प्रजातान्त्रीकरणको ‘तेस्रो आयाम’ लाई प्रोत्साहित गर्नेबाहेक केही गरेन । त्यसले अफ्रिकाको मानवीय सङ्कट समाधानको निम्ति कुनै काम नगरेकोमात्र होइन आर्थिक सहयोग कम गरेर अफ्रिकी देशहरूको विकासको आवश्यकतालाई बवास्ता गरेको छ ।
संरा अमेरिकाको यो नीतिले अफ्रिकामा ‘शक्ति शून्य’ बनेको छ । यसबाट मध्यपूर्वबाट आतड्ढवादीको प्रवेशको वातावरण बनेको छ । हास्यास्पद कुरा त यो छ कि रणनीतिक रूपमा सबभन्दा कम महत्वमा राखिएको अफ्रिकामाथि संरा अमेरिका आफ्नो नियन्त्रण छोड्न चाहन्न, यही नै वासिङ्टनको अफ्रिका नीतिको सार हो ।
बाहिरी दबाबमा संरा अमेरिकाले शीतयुद्धपछिको अफ्रिका नीतिमाथि पुनःविचार गर्दैछ र यसमा फेरबदल पनि गर्दैछ । सैन्य क्षेत्रमा यसले केही अफ्रिकी देशलाई सैन्य सहयोग बढाएको छ । यसले आतड्ढवादविरुद्ध सहकार्य बढाएको छ । संरा अमेरिकाले अफ्रिकामा केही स्थायी सैन्य संस्था निर्माण गरेको छ । आर्थिक क्षेत्रमा यसले केही अफ्रिकी देशमा व्यापार बढाएको छ, ऊर्जासम्बद्ध आयात बढाएको छ, व्यापारको निम्ति आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोग बढाएको छ र आर्थिक सुधारको निम्ति टेवा दिएको छ ।
अफ्रिकामाथि युरोपको परम्परागत प्रभावले संरा अमेरिकाको राजनीतिक विकास स्थानलाई कमजोर बनाएको ट्रम्पको विश्वास छ । साथै उदयमान शक्तिहरूले गर्दा अफ्रिकामा संरा अमेरिकी सहयोग खुम्चिएको ट्रम्पको भनाइ छ । सड्ढटबारेको यस्तो बुझाइले संरा अमेरिकालाई अफ्रिकी देशहरूको सम्बन्ध विस्तार गर्न बाध्य बनाएको हो । साथै संरा अमेरिकाले ऋण घटाउने र सहयोग बढाउने र अमेरिकी ‘राजनीतिक दर्शन’ को प्रचार गर्ने काम थालेको छ । यी सबै कामको मुख्य उद्देश्य भन्नु नै त्यस क्षेत्रमा आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्नु हो ।
संरा अमेरिकाको अफ्रिका नीतिले केही परिणाम त प्राप्त होला तर अफ्रिकामा बिग्रिएको संरा अमेरिकी छवी फिर्ता गर्न गा¥हो छ ।
लेखक चिनियाँअर्थ मन्त्रालयका अनुसन्धानकर्ता हुन् ।
अनुवादः राकस्था