दुई हप्ताअघि तीन जना साना साना बालक गुलेलीले चरा मार्दै हिँडिरहेको देखेँ, घरको कौसीबाट तल झरेँ, बच्चाहरूसँग मायाले कुरा गरेँ, मारेको चार किन्छु भन्दा तीन वटाको एकसय पचास रूपैयाँ भन्यो । सय रूपैयाँ दिन्छु गुलेली मलाई सुम्पन्न भनेँ, मानेनन् । प्रतिगोटा सयको दरले तीनवटै किनेँ । मैले मायाले चरा हाम्रो पर्यावरणको निम्ति कति महत्वपूर्ण छ, त्यसबारे दुई–तीन मिनेट सुनाएँ । हो काका तपाईँले भन्नुभएको ठीक भने । तर, पर पुगेपछि ‘चरा नमारी मासु कसरी खाने नि ?” भन्दै तीन जना बच्चाहरू कुलेलम ठोके । पक्कै पनि उनीहरूले नयाँ गुलेली किने र आजको दिनसम्म पनि चरा मार्दै छन् होला ।

            यो त प्रतिनिधिमूलक घटनामात्रै हो । लेख पढ्दै गर्नुभएका पाठकहरूलाई चरा मारेको अनेक सम्झना याद होलान् ।

            आजभन्दा करिब २५ वर्ष अघि बा–आमाले मलाई व्यासीको धान खेतबारीमा पठाउनुहुन्थ्यो । काम थियो चरा धपाउने, त्यो वस्तुको नाम मलाई याद आएन । तर, त्यो वस्तु डोरीजस्तो थियो, बजार्दा निकै ठूलो स्वरले बज्थ्यो, धान बालीमा रहेका बथानका बथान चराहरू केही समयका लागि उड्थे, फेरि मैले चाल नपाउने गरी आउँथे । म आवाज निकाल्थेँ, चराहरू उड्थे । यसरी त्यतिबेला भँगेराहरूको बथान दुई–चार सयको हुन्थ्यो । तर, आज २५  वर्ष पछाडि चराको आवाज सुन्न कठिन छ ।

            हिजो हाम्रा पुराना घरहरूमा साना–साना दुलाहरू हुन्थे, चराहरूले बच्चा कोरल्ने अनेक ठाउँहरू हुन्थे । तर, आज हाम्रा नयाँ पक्की घरहरूमा चार लुक्ने ठाउँ, बस्ने ठाउँ लगभग छैन । त्यसैले पो हो कि हाम्रो वरिपरि बस्न रूचाउने चराको सङ्ख्या घटेको । बिहान खाना खानुअघि हामी भगवानको नाममा एक डाडु भात र तरकारी कौसीमा चढाउँछौँ । काग, परेवा, भँगेरा त्यो खान भगवानको रूपमा आउँछन् र खान्छन् । सायद भगवान भनेको प्रकृतिलाई भनेको हुनुपर्छ ।

            सन् २०१६ मा चरा संरक्षण नेपाल नामक एक संस्थाले काठमाडौँ उपत्यकामा १०२ प्रजातिका १३ हजार ७९४ वटा चराहरू गणना गरेको थियो । सो संस्थाका अनुसार उपत्यकाका गाउँले परिवेशमा भन्दा सहरी क्षेत्रमा चराको प्रजाति र सङ्ख्या निकै न्यून छ । सहरीकरण, बाक्लो मानव बस्ती, प्रदूषण र हरित क्षेत्रको कमी सहरी क्षेत्रमा चराको प्रजाति कम हुनुका कारणहरू हुन् ।

            संसारभर ११ हजार १२१ प्रजातिका चराहरू छन् । त्यसमध्ये संसारलाई आफ्नो घर मानी संसारको फन्को मार्ने डुलुवा चराका प्रजातिहरू दुई हजार २२५ प्रजाति छन् । ती डुलुवा चराहरूमध्ये १५० प्रजातिका हिउँदे आगन्तुक चराहरू उत्तरी मुलुकहरू रूस, चीन, मङ्गोलियाका साथै कोरिया र युरोपबाट नेपाल आउने गर्छन् । ती एकसय ५० प्रजातिका चराहरूमध्ये ५० प्रजातिका बटुवा चरा नेपालमा केही समय आराम गर्दै डुल्दै भारतसम्ममात्र नभइकन पाकिस्तान, अझ श्रीलङ्कासम्म बास बस्न जान्छन् । नेपालको तल्लो क्षेत्रमा तापक्रम उत्तरी क्षेत्रमा भन्दा बढी हुने हुँदा उत्तरी भेग र नेपालभन्दा उत्तरका देशहरूबाट जाडोबाट बच्न नेपालमा अतिथि भएर प्रवेश गर्छन् र चितवनको बीसहजारी ताल, कोसी टप्पु आरक्ष, जगदीशपुर ताल, शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जका ताल–तलैयाहरू, पश्चिमको घोडा–घोडी ताल तथा अन्य वन क्षेत्रमा, नारायणी–कोसी–गण्डकी–राप्ती नदीलगायत अन्य पायक पर्ने क्षेत्रमा समय बिताउँछन् । जाडो छल्नका लागि आउने डुलुवाहरू मात्र नभई गृष्म ऋतु प्रवेशसँगै अरू पाहुना चराहरू पनि नेपालको हावामा कावा खान आउँछन् ।

            हिउँदे र गृष्म ऋतुमा आउने चराहरू नेपालसम्म आइपुग्न बाटोमा निकै कठीन यात्रा छिचोलेर आउँछन् र फर्कँदाको यात्रा पनि उत्ति नै सकसपूर्ण हुन्छ । चराहरूसँग कम्पास र नक्सा हुँदैन तर उनीहरू तारा, चन्द्रमा, सूर्य, खोला–नाला, पहाड तथा अन्यको सहारा लिएर हावामा पनि आफ्नो अलग बाटो बनाएर बसाइँसराइँ गर्छन् । संसारभर ८  वटा यस्ता बाटाहरू छन् भने नेपाल मध्य एसिया बाटोको नामले चिनिन्छ । ती ८ वटा बाटाहरू (फ्लाइ–वे) को अवस्थामा दिनानुदिन भौतिक परिवर्तन भइरहेका छन् । केही वर्षअघि भएका  पोखरी, पहाड, वनज·लहरू सहरीकरण, वन विनाश तथा अन्य कारणले लोप भइरहेका छन् । यसले गर्दा आगन्तुक चराहरूको बाटो पहिचानमा कठिनाइ आउँछ, कति प्रजाति चराहरू बाटो भुल्छन् र बाटोमै मर्छन् । ती चराहरू अनेक व्यवधान छिचोल्दै नेपालको तराई क्षेत्र, भारत, पाकिस्तान र श्रीलङ्का पुग्छन् तिनीहरूको जीवन पनि कष्टकर नै हुन्छ । खेतबारीमा प्रयोग गरिएका विषादीमा हुर्केका कीरा–फट्याङ्ग्रा, प्रदूषित ताल–तलैया र जलक्षेत्रका माछाहरूको चपेटामा परेर धेरै प्रजातिले सास्ती व्यहोर्छन्, चोरी शिकारीबाट बच्नु अर्को चुनौती त बाँकी नै छ ।

            प्रत्येक चरा प्रजातिको हाम्रो पर्यावरणीय प्रणालीमा अलगअलग भूमिका हुन्छ, एउटा प्रजाति लोप हुनेबित्तिकै यो प्रणालीमा आँच आउँछ । त्यसैले स्थानीय होस् या आगन्तुक चराहरूको संरक्षण गर्न तिनका बाटामा पर्ने सबै देशहरू एकजुट भई त्यहाँका बास स्थान सुनिश्चित गर्ने, अन्तरदेशीय समन्वयात्मक तथा दिगो र एकीकृत योजना तर्जुमा गर्ने, अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धि, अभिसन्धि तथा सम्झौताहरू भनिएअनुसार हुबहु अवलम्बन र पालना गर्नैपर्छ । चराहरूसँग मानिसको भविष्य पनि जोडिएको छ, पर्यावरणीयरूपमा मात्रै नभइकन, सांस्कृतिक, धार्मिक तथा आर्थिकरूपमा पनि । चरा पर्यटन उपत्यकाको शिवपुरी, गोदावरी, नगरकोट, चितवन राष्ट्रिय निकञ्ज, कोसी टप्पु आरक्ष क्षेत्र, जगदीशपुर ताल, बिसहजारी ताल, घोडाघोडी तालजस्ता ठाउँहरू फस्टाइरहेको छ र अर्थोपार्जनको गतिलो स्रोत पनि बन्दै गरेको परिवेशमा आगन्तुक चराहरूको उचित संरक्षण गर्नु आवश्यक छ । संसारलाई जोडी एक ढिक्का बनाउने चरा जगतको संरक्षण गर्ने विश्व प्रवासी चरा दिवस मई ९, २०२० का दिन प्रण गर्नु अपरिहार्य छ ।

कमलराज गोसाई image
कमलराज गोसाई

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *