मौन क्रन्दन – १, सुगौली

 
(१८१६ देखि १८३९ सम्मको नेपाल र नेपालीबारे लुडविग एफ. स्टिलरको पुस्तक ‘मौन क्रन्दन’ (The Silent Cry) को सङ्क्षिप्त अध्ययन)
परिचय
सुगौली सन्धि (सन् १८१६) देखि भीमसेन थापाको निधन (सन् १८३९) सम्मको नेपाली इतिहासबारे मसिनो अध्ययन भएको थिएन । महेशचन्द्र रेग्मी र चित्तरञ्जन नेपालीले यस अभावलाई भर्न एक हदसम्म महत्वपूर्ण कार्य गरेका थिए । दुवैको अध्ययन पुग्दो भने थिएन । त्यसकारण अमेरिकी इतिहासकार लुडविग एफ. स्टिलरले यो जिम्मेवारी उठाए । आफ्नो पुस्तक ‘गोर्खा दरबारको उदय’ (The Rise of the House of Gorkha) का अन्तिम पाठहरू लेख्दै गर्दा यतातिर उनको रूचि जागेको थियो । उनी त्यस बखतको नेपालमा चुर्लुम्म डुबेका थिए । सुगौली सन्धि नेपालका समस्याहरूको समापन नभएर आरम्भ थियो, उनले अनुभव गरे । सुगौली सन्धिका असरहरूबारे ५ वर्ष लामो अध्ययनपछि उनले ‘मौन क्रन्दन’ (The Silent Cry) लेखे । पुस्तकको प्रकाशन सन् १९७९ मा भयो ।
‘मौन क्रन्दन’ तयार पार्न स्टिलरले विभिन्न विद्वान एवम् ऐतिहासिक सामग्रीहरूको सहयोग लिएका थिए । तीमध्ये महेशचन्द्र रेग्मी, प्रयागराज शर्मा, यदुनाथ खनाल, डोरबहादुर विष्ट, रोबर्ट रीफेल आदि यस विषयका जानकार थिए । साथै उनले रेग्मी अनुसन्धान सङ्ग्रहबाट भीमसेन थापासम्बन्धी दस्तावेजहरू, त्रिभुवन विश्वविद्यालयको नेपाल र एसियाली अध्ययन संस्थान, भारतीय राष्ट्रिय अभिलेखहरू आदिको पनि सहारा लिएका थिए ।

‘मौन क्रन्दन’ मा स्टिलरले त्यस बखतको नेपालका घटनाक्रम मात्र लेखेका छैनन् । बरू १९ औँ शताब्दीका नेपालीहरूका भावना र आकाङ्क्षाहरूलाई उतार्ने सक्दो कोसिस गरेका छन् । वर्तमानका प्रश्नहरूलाई बुझ्न विगतबाट सिक्ने उद्देश्यले उनले पुस्तकमा त्यस कालखण्डको भरसक सोझो कथा कथेका छन् । साथै यस पुस्तकलाई मर्दो विगतको प्रतिध्वनि नमानी पुर्खाको बिँडो थाम्ने चुनौतीका रूपमा मनन गर्न स्टिलरले पाठकसँग अनुरोध गरेका छन् ।
स्टिलर सन् १९५६ मा नेपाल आएका थिए र १९६९ मा नेपाली नागरिकता लिएका थिए । आफ्नो देशको शैक्षिक योग्यताका साथै उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट पनि स्नातकोत्तर र विद्यावारिधी गरेका थिए । उनले ६ वर्ष त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा इतिहासको अध्यापन गरेका थिए । त्यसपछि नेपाली अनुसन्धान संस्थाहरूमा रहेर अनुसन्धान गरेका थिए । ‘मौन क्रन्दन’ बाहेक ‘दिव्य उपदेशको प्रकाशमा पृथ्वीनारायण शाह’ र ‘गोर्खा दरबारको उदय’ उनका प्रसिद्ध कृतिहरू हुन् ।
सुगौली
वीरगञ्जबाट २० माइल दक्षिणमा हाल भारतको विहारमा एउटा सहर छ, सुगौली । आजको यो सामान्य सहरले नेपाली इतिहासको एउटा मोडलाई आफ्नो नाम दिइरहेको छ । यसै सुगौलीमा बेलायती र नेपाली प्रतिनिधिहरूले १८१५ को नोभेम्बरमा एउटा सुलह गरेका थिए । त्यस सन्धिले नेपाल र इस्ट इन्डिया कम्पनीबीचको युद्ध अन्त्य भयो । सुगौली सन्धिले नेपालको विस्तारलाई रोक्यो र आजको नेपालको मोटामोटी सीमा निर्धारण ग¥यो । यसले नेपाली जनजीवनमा गाढा छाप छोडेको थियो । त्यसैले आजको नेपाल बुझ्न सुगौली सन्धिका प्रभावहरूको अध्ययन गर्नुपर्छ ।
आजभोलि नेपाल र अङ्ग्रेजबीचको युद्धलाई हलुका रूपमा लिइन्छ । यस उपमहाद्वीपमा धेरै युद्ध भएका थिए । अङ्ग्रेज बलियो शक्ति हुनाले नेपाल हारेको विषयलाई स्वाभाविक ठानिन्छ । तर यसो भन्दै गर्दा इष्ट इन्डिया कम्पनी कुनै बेला सानो थियो र त्यसलाई हराउन सकिन्थ्यो भन्ने कुरा भुलिन्छ । युद्धपछि भारतको प्रशासनअन्तर्गत नरहेकोले पनि अंग्रेज इतिहासकारहरूले नेपाललाई महत्व नदिएका हुन् । प्रायः उनीहरूको ध्यान भारतको राष्ट्रिय आन्दोलनमा जानेगर्छ । तसर्थ उनीहरूले त्यस युद्धलाई लर्ड हेस्टिङ्सको चरित्र चित्रण गर्नेबेला मात्र प्रयोग गर्छन् ।
हालसालै नेपाल–भारत सम्बन्धको विकासमा नेपाल–कम्पनी युद्धको महत्व र युद्धका कारणहरूबारे गम्भीर अध्ययन भएका छन् । त्यसैले त्यो युद्ध एक सनक थिएन बरू त्यसमा गोर्खालीहरूले आफ्नो वीरताको परिचय दिएका थिए भन्ने स्पष्ट भइसकेको छ । युद्ध हारे पनि उनीहरूले आफ्नो स्वाधीनता जोगाए । यसै विचारले नेपाली राष्ट्रियताको भावना जगाउन भूमिका खेलेको प्रमाणित भएको छ । तैपनि सुगौली सन्धिले नेपाली गाउँले जीवनमा कस्तो असर ग¥यो भन्ने प्रश्न बाँकी छ । नेपाल–अङ्ग्रेज युद्धका असरहरू अब फेर्न सकिन्न । तैपनि सुगौली सन्धिबाट हामीले सिक्नुपर्ने कुराहरू अझै बाँकी छन् । आजको लडाइँ इस्ट इन्डिया कम्पनीसँग छैन बरू ‘गाउँको देश’ नेपालमा गरिबी, रोगव्याधी र रूढीवादी चिन्तनविरूद्ध सङ्घर्ष चलिरहेको छ । तर यी दुई विषय फरक छन् भन्नु गलत हुन्छ । आजका समस्याहरू राम्ररी बुझ्न त्यसका जराहरूसम्म जानुपर्छ । यसको लागि हामीले सन् १८१६ को युद्धलाई फेरि बाँच्नुपर्छ । अनि मात्र हामी त्यसका खतहरू पर्गेल्न सक्नेछौँ ।
नेपाल–कम्पनी युद्ध
सन् १८१४ अघि नेपाल तीन कारणले सुरक्षित थियो । पहिलो, नेपालको भूगोल नै यसको रक्षाकवच थियो । अङ्ग्रेजहरूलाई तराईको घना जङ्गल र पहाडहरूबारे धेरै थाहा थिएन । खासगरी उनीहरूलाई यस्तो भूगोलमा लड्ने अनुभव थिएन । दोस्रो, ५० वर्षभन्दा अघिदेखि नै गोर्खालीहरूले यस भूगोलमा लगातार विजय पाइरहेका थिए । यसकारण उनीहरूमा यहाँको सा¥होगा¥हो झेल्ने साहस बढेको थियो । तेस्रो, गोर्खालीहरू जुझारू भइ उभिएको खण्डमा मराठी र शिखहरू मिलेर अङ्ग्रेजहरूमाथि जाइलाग्ने सम्भावना थियो । भारतका अङ्ग्रेज गभर्नर हेस्टिङ्ग्सको नीति आफूले आक्रमण नगरेमा उपमहाद्वीपका देशहरू मिलेर अङ्ग्रेजहरूमाथि नै आक्रमण गर्न सक्ने भयबाट निर्देशित थियो ।
अर्कोतिर, कम्पनी स्रोतसाधनमा धनी थियो । नेपालीहरूको भन्दा कम्पनीको सञ्चार संयन्त्र लचिलो थियो । हातहतियार र तालिमप्राप्त सेनाले ऊ सुसज्जित थियो । तैपनि ३१ अक्टोबर १८१४ देखि अप्रिल १८१५ सम्मको पहिलो चरणको लडाइँमा नेपालीहरूले बेलायतीहरूलाई पहाडी लडाइँको राम्रो पाठ पढाए ।

 नेपालीहरूमाथि आक्रमण गर्नुअघि उनले मलाउ किल्लामा काजी अमरसिंह थापालाई हराएर रणजित सिंहलाई युद्धमा पस्नबाट निरूत्साहित गरे । नेपालको पराजयले आधा मन लिएर आएका रणजित सिंहको मन म¥यो । कुमाउँको राजधानी अलमोडामाथि कठोर आक्रमण गरेर अङ्ग्रेजहरूले नेपालीहरूको रसदको बाटो काटिदिए र पश्चिमको नेपाली प्रतिरक्षा कमजोर भयो । अन्ततः नेपाल सम्झौताका लागि तयार भयो । कुमाउँका नेपाली गभर्नर चौतरिया बम शाहले शान्ति सम्झौता सुरू गर्ने जिम्मा लिए । अङ्ग्रेजहरूले अलमोडा कब्जा गरेपछि उनले एडवर्ड गार्डनरसँग सम्झौताको सम्भावनाबारे कुराकानी गरेका थिए ।

नालापानीमा नेपाली वीरता देखियो । लडाइँमा भूगोलको उपयोगले गर्दा नेपालीहरूले ५ चोटि अङ्ग्रेजहरूलाई पछि हट्न बाध्य तुल्याए । नेपालको सफलताले मराठी र शिखहरूलाई बेलायतविरूद्ध गठबन्धन बनाउन सकिनेमा लगभग सहमत गरायो । मराठीहरूलाई पहिलेदेखि नै यस्तो लागेको थियो तर शिखहरू पनि सँगै आए मात्र आफू गठबन्धनमा मिसिने उनीहरूको सोच थियो । रणजित सिंह भने नेपाली सैन्य नेतृत्वसँग खुसी थिएनन् । (संसार चन्दले आफूभन्दा तल्लो जातका काजी अमरसिंह थापासँग सम्झौता गर्न अस्वीकार गरिरहेका थिए । रणजित सिंहसँग पनि बडाकाजीको सम्बन्ध राम्रो थिएन । काठमाडौँले रणजित सिंहलाई मनाउन अरू कसैलाई खटाउनुपर्ने थियो ।) त्यसैले गठबन्धनको प्रस्तावलाई सिंहले स्वीकार गरेनन् । तर नेपालका सुरूआती विजयले उनी हौसिएका भने थिए । उनको सुस्त प्रतिक्रियाले नै अंग्रेजहरूले राज्यहरूबीचको आपसी बेमेल ठम्याइहाले । यो गठबन्धन बनेको भए आफूहरू अप्ठेरोमा पर्नेबारे कम्पनीका सचिव प्रिन्सेपले लेखेका थिए ।
लर्ड हेस्टिङ्ग्सले नेपालसँग मुठभेड हुने सम्भावना पहिल्यै देखेका थिए । त्यसैले उनले बम्बई र मद्रासबाट सैनिक टुकडीहरू उत्तरमा जम्मा गरेका थिए । मराठीहरूलाई नागपुरबाट हलचल गर्न नदिने उनको उद्देश्य थियो । तर रणजित सिंह नेपालीहरूसँग गठबन्धनमा जान सक्ने सम्भावना उनले देखेका थिएनन् । त्यसैले रणजित सिंह चलायमान हुन सक्थे । युद्धको दिशा फेरिने बेला सिंहको सेना दिल्लीतर्फ लाग्दै थियो र अक्टरलोनीको पछिल्तिर तैनाथ थियो ।

अङ्ग्रेज सेनाको पश्चिम खण्डको नेतृत्व सम्हालेका जनरल अक्टरलोनीले नेपालीहरूको स्थितिबारे जाँचबुझ गरिरहेका थिए । नेपालीहरूमाथि आक्रमण गर्नुअघि उनले मलाउ किल्लामा काजी अमरसिंह थापालाई हराएर रणजित सिंहलाई युद्धमा पस्नबाट निरूत्साहित गरे । नेपालको पराजयले आधा मन लिएर आएका रणजित सिंहको मन म¥यो । कुमाउँको राजधानी अलमोडामाथि कठोर आक्रमण गरेर अङ्ग्रेजहरूले नेपालीहरूको रसदको बाटो काटिदिए र पश्चिमको नेपाली प्रतिरक्षा कमजोर भयो । अन्ततः नेपाल सम्झौताका लागि तयार भयो । कुमाउँका नेपाली गभर्नर चौतरिया बम शाहले शान्ति सम्झौता सुरू गर्ने जिम्मा लिए । अङ्ग्रेजहरूले अलमोडा कब्जा गरेपछि उनले एडवर्ड गार्डनरसँग सम्झौताको सम्भावनाबारे कुराकानी गरेका थिए । गार्डनरले तत्काल अङ्ग्रेज गभर्नरलाई यसको सूचना पठाए । यसको जवाफमा गभर्नरले तत्काल सम्झौताको मस्यौदा पठाए । तर नेपालले कर्नेल ब्राडशासँग सम्झौताका लागि आफ्ना नियमित दूत गजराज मिश्रलाई सुगौली पठायो । सुरूमा दरबारमा बम शाह र गजराज मिश्रमध्ये कसलाई पठाउने भन्ने विषयमा अन्योल देखिएको थियो ।
गभर्नरले तिब्बतसम्मको व्यापारिक मार्गको लागि कुमाउँ लिने निधो गरेका थिए । साथै उनले पश्चिमका साथै पूर्वमा मेची र टिस्टा नदीबीचको ठूलो भूभाग आफूलाई लडाइँमा सघाएकोमा स्थानीय रजौटाहरूलाई बाँड्ने वचन दिएका थिए । काठमाडौँमा स्थायी प्रतिनिधि राख्ने पनि प्रस्तावमा उल्लेख थियो । यसमा छलफलको ठाउँ थिएन । मस्यौदाका अरू बुँदा नेपालको तराईसँग जोडिएको थियो । गभर्नर चुरे पर्वतमालामुनिको सबै तराई आफ्नो भूभागमा गाभ्न चाहन्थे । मूलतः यसैका लागि युद्ध लडिएको थियो । यो गभर्नरको मूल माग थियो । यस मागका पछाडि दुइटा कारण थिए । एक, सीमा विवाद थियो । दुई, नेपालमा तराईको ठूलो महत्व थियो ।