सोभियत सङ्घका झझल्काहरू पढ्दा

“म पनि धेरै वर्षदेखि सोभियत सङ्घ र स्तालिनबारे पढ्दै छु ।” यो सुनेपछि उहाँको कुरामा अलि रुचि जाग्यो ।
सोभियत सङ्घ र स्तालिन भनेपछि टाढा भाग्नेहरूले आफूलाई कम्युनिस्ट दाबी गर्ने देश हो हाम्रो । सोभियत सङ्घको मानो खाएर उसैलाई दुत्कार्ने र बद्नाम गर्ने मानिसहरूको यहाँ कमी छैन । सोभियत सङ्घको समाज, संस्कृति र सोचबारे प्रचार नगर्ने पूर्वसोभियत विद्यार्थीहरूलाई पनि जिम्मेवार मान्न सकिने आधार छैन ।
यिनै कारणहरूले गर्दा इन्जिनियर राम विन्दु श्रेष्ठका केही घतलाग्दा सोभियत अनुभव सुनेपछि मैले उहाँले लेख्नुभएको पुस्तक “मेरा सोभियत सम्झनाहरू” किन्ने निधो गरेँ । पुस्तक लिएको भोलिपल्ट बिहानसम्म विकट बागलुङबाट दिल्ली हुँदै सोभियत सङ्घका फाँट, समुद्र, शैक्षिक संस्थान, छात्रावास, आरामगृह र युरोपका केही देशहरूको एक फेरो मारिसकेको थिएँ । सोभियत समाज, संस्कृति र सोचको एक झलक पाइसकेको थिएँ । एउटा ‘आहा क्षण’ सकिएको छ र लेख्न बसेको छु यो अनुभूति ।
कहाँबाट लेखुँ भइरहेको छ !… सुरुबाटै सुरु गरौँ । सोभियत सम्झनाका पोकाहरू लेखकले समर्पणबाट सुरु गर्नुभएको छ । आमाबुबापछि उहाँले संस्मरणलाई सोभियत जनताप्रति समर्पित गर्नुभएको छ । यो समर्पणले पुस्तकको भाव बोल्छ । लेखिएको छ , “ती सोभियत जनतामा जसले एसिया, अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकी महादेशका विकासोन्मुख मुलुकका विद्यार्थीहरूलाई उच्च शिक्षा अध्ययन गर्ने अवसर खडा गरे ।”
वि.सं. २०३६ सालमा लेखकले बागलुङबाट एसएलसी परीक्षा उत्तीर्ण गर्नुभयो । त्यसपछि केही समय उहाँले पुल्चोक कलेजमा पढ्नुभयो । काठमाडौँ त्यसबेला ०३६ सालको विद्यार्थी आन्दोलनले तात्तिएको थियो । यही रापमा उहाँले पनि केही प्रगतिशील साहित्यको अध्ययन गर्नुभयो । ०४२ सालमा उहाँले प्रवीणता प्रमाणपत्र तहको परीक्षा उत्तीर्ण गर्नुभयो । इन्जिनियरिङ विषयमा उच्च शिक्षा अध्ययनका निम्ति सोही वर्ष सोभियत सङ्घ जानुभयो । सोभियत सङ्घमा एक वर्ष उहाँले एरेभान विश्वविद्यालयमा रुसी भाषाको अध्ययन गर्नुभयो । त्यसपछि खार्कोभमा उहाँले बाँकी पाँच वर्ष र पाँच महिनाको डिप्लोमा वर्क सकेर नेपाल फर्किनुभयो । यसबीच उहाँले देखेभोगेको सोभियत सङ्घ नै “मेरा सोभियत सम्झनाहरू” को विषय हो । उहाँ सोभियत सङ्घलाई दोस्रो मातृभूमि भन्नुहुन्छ ।
खासगरी रुसी कखरा सिकेको एरेभानलाई दोस्रो जन्मघर भन्नुभएको छ । एरेभानमा उहाँलाई एक बुढी गुरुआमा आभेतोभ्ना खच्यातु¥यानले पढाउनुभयो । ओभतोभ्ना आर्मेनियाकी हुनुहुन्थ्यो । त्यसैले उहाँका विश्वप्रसिद्ध सङ्गीतकार आराम खच्यातु¥यानप्रति गर्व गर्नुहुन्थ्यो । त्यहाँ शिक्षकले विद्यार्थीहरूलाई आमाबुबाले जस्तै रेखदेख गर्ने चलन थियो । चाडबाडमा शिक्षकले विद्यार्थीहरूलाई घरमा बोलाउने चलन थियो । नजानेको बुझाइ शिक्षकहरू सदा हाजिर हुन्थे । भाषा सिकाउने काइदा सानदार थियो । सबैथोक रुसी भाषामै सिकाइन्थ्यो । उल्था हुन्नथ्यो । यो प्रभावकारी विधिकै कारण आफूहरूले महिनादिनमै रुसी भाषा बोल्न, लेख्न र किनमेल गर्न जानसक्ने भएको लेख्नुभएको छ । उहाँले ओभतोभ्नालाई आमाजत्तिकै सम्मान गर्नुभएको छ । पेन्सन पाकिसकेर पनि घर बस्नुभन्दा सक्रिय जीवन बिताउन ओभेतोभ्नाले पढाउने पेशा छोड्नुभएको थिएन । उहाँले सधैँ लेनिनको उदाहरण दिनुहुन्थ्यो । सोभियत समाजका सर्जक लेनिन गोली लागिसकेर पनि केही वर्ष बाँच्न सक्नुको कारण सक्रिय जीवन हो भनी शिक्षिका ओभेतोभ्ना बारम्बार सम्झाउनुहुन्थ्यो ।
सोभियत सङ्घमा विदेशी विद्यार्थीहरूको अध्ययन घतलाग्दो हुन्थ्यो । तेस्रो विश्वका धेरै देशका विद्यार्थीहरू एउटै कक्षा कोठामा भेट हुन्थे । अश्वेतहरूले जीवनमा सम्मान पाएको महसुस गर्थेनन् । उनीहरू आफ्नो देशको कला, भाषा, संस्कृति र इतिहासका वारिस थिए । त्यहाँ उनीहरूले एकअर्काको संस्कृतिलाई आदर गर्न सिके । सोभियत सङ्घ एउटा विश्व संस्कृति निर्माण गर्ने उद्देश्यले निर्माण भएको थियो भनी लेखक लेख्नुहुन्छ । त्यसैले “नयाँ सोभियत मान्छे र सुसंस्कृत विश्व सभ्यताको निर्माण गर्ने उद्देश्यले स्थापित सोभियतहरू” विघटन हुँदा भावविह्वल भएको उहाँको मनसँगै पाठकको मन पनि खिन्न हुन्छ ।
लेखक राम विन्दुले हाल युक्रेनमा पर्ने खार्कोभमा इन्जिनियरिङ पढ्नुभयो । सोभियत सङ्घको शिक्षा प्रणालीबारे उहाँले धेरै कुरा लेख्नुभएको छ । जस्तो, सोभियत शिक्षा पद्धतिमा विद्यार्थीलाई शारीरिक कुरामा भन्दा चेतना निर्माणमा जोड दिइन्थ्यो । पाँच वर्षमा विद्यार्थीहरूलाई सोभियत सङ्घको इतिहास, माक्र्सवादी दर्शन, साम्यवादी समाजबारे एकएक विषय पढाइन्थ्यो । इन्जिनियरिङको विद्यार्थीलाई केको दर्शन पढाएको होला भनेर सुरुमा लेखकलाई झर्को लागेको थियो । पछिपछि उहाँले दर्शनको ज्ञानको महत्व बुझ्दै जानुभयो । जीवन र जगतलाई बुझ्न र समाजलाई नेतृत्व दिन दर्शनको आवश्यकता हुने उहाँ लेख्नुहुन्छ । आजभोलि नेपालमै पनि विज्ञान र प्रविधिका विषयमा दर्शनको कुरा कहीँकतै पढाइन्न । यो पुँजीवादी व्यवस्थाकै खोट हो । किनभने, पुँजीवादले सोच्ने सभ्य मान्छे होइन, काम गर्ने कारिन्दा वा मिस्त्री निर्माण गर्छ ।
सोभियत शिक्षाको अर्को पक्ष परीक्षा प्रणाली हो । विद्यार्थीहरूको सरसफाइमा जोड दिने, आमाबाबुले जस्तै विद्यार्थीको रेखदेख गर्नेबाहेक विद्यार्थीबीच सम्यक अनुशासन पनि हुर्काइँदो रहेछ । सोभियत शिक्षकहरू अत्यन्त अनुशासित समर्पित र कर्तव्यपरायण थिए । विद्यार्थीहरूलाई शिक्षकले नै सम्मान गर्ने चलन थियो । परीक्षाको बेला प्रत्येक विद्यार्थीले अलगअलग प्रश्नपत्र पाउँथ्यो । त्यसैले चिट चोर्ने संस्कार त्यहाँ जन्मिन पाएन । विद्यार्थीले उत्तरकापी शिक्षकलाई देखाउँदा शिक्षकले ती प्रश्नहरूउपर थप प्रश्न सोध्न पनि मिल्ने रहेछ । त्यसैले विद्यार्थीले रटानलाई भन्दा बुझाइलाई बढी ध्यान दिन्थे । शिक्षकले पनि तत्कालै विद्यार्थीको मूल्याङ्कन चार ग्रेडमा गर्थे – उत्कृष्ट, राम्रो, सन्तोषजनक र फेल । ठाउँको ठाउँ मूल्याङ्कन हुँदा विद्यार्थीले नतिजा पर्खेरै हाम्रोमा जस्तो ५–७ महिना कटाउन पर्दैनथ्यो । त्यसैले सायद लेखक राम विन्दुजस्ता विद्यार्थीहरूले उच्च आदर्शका साथ अध्ययन गरे ।
सोभियत सङ्घले दोस्रो विश्वयुद्धमा धेरै रगत बगाएको थियो । यसलाई लेखकले महान् सोभियत नेता स्तालिनको शब्दमा यसरी चित्रण गर्नुभएको छ – “यो सङ्ग्राममा सोभियत जनताले आफ्नो निःस्वार्थ सङ्घर्षबाट युरोपको सभ्यतालाई फासीवादी विध्वंसबाट बचाएका थिए । यो मानव जातिको इतिहासमा सोभियत जनताको ठूलो देन हो ।” यही दुःखको स्मरणमा सोभियत समाजमा सो युद्धका भेटरान वा लडाकूहरूलाई उच्चतम् सम्मान गरिँदो रहेछ । लेखकलाई पढाउने एक शिक्षक आफै पनि युद्धका भेटरान हुनुहुन्थ्यो । त्यस्तै सोभियत सङ्घमा सबैभन्दा ठूला चाडहरूमा मे ९ लाई मानिन्थ्यो । त्यो दिन सोभियत सङ्घले आफ्ना सत्तरी लाख वीरहरूको सहादतबाट नाजी फासीवादीहरूमाथि विजय प्राप्त गरेको थियो । सोभियत सङ्घको भूराजनीतिक परिवेशकै कारण त्यहाँ प्रत्येक विद्यार्थीले दुई वर्ष अनिवार्य सैन्य तालिम लिनुपर्ने बन्दोबस्त थियो ।
नारीप्रतिको सम्मान सोभियत सङ्घको अर्को विशेषता थियो । नारी देशलाई बिकाऊ वस्तु बनाउने पुँजीवादी संस्कृतिलाई उनीहरू नीच ठान्थे । जीवनका सबै क्षेत्रहरूमा केटाहरूभन्दा केटीहरू अगाडि थिए । भाषा सिकाउने मामिलामा महिलाहरू नै अघि थिए । नेपालमा महिला साक्षरता १.८ प्रतिशत छँदा सोभियत सङ्घले भ्यालेन्तिना तेरेस्कोभालाई अन्तरिक्षमा पठाएको थियो । २६ वर्षको कलिलो उमेरमै तेरेस्कोभा अन्तरिक्षमा पुगेको थियो । लेखकले अध्ययन गरेको खार्कोभमा प्रायः ट्रमका चालकहरू महिलाहरू नै हुन्थे । गाडीमा महिलाहरू पसे सिट छोड्ने चलन थियो । यसलाई लेखक सोभियत सभ्यताको चिनारी भन्नुहुन्छ ।
लेखकले सोभियत सङ्घको खानाको गुणस्तर र मालसामानको पनि प्रशंसा गर्नुभएको छ । पुँजीवादको पुनःआगमनसँगै सोभियत सङ्घमा खानाको गुणस्तर पनि खस्किँदै गयो । गोर्भाचेभले ल्याएको खुलापनको नीतिका कारण त्यहाँ म्याकडोनाल्डको पोषणहीन खाना घुसेको संवेदनशील सुरुहरूलाई पटक्कै नरुचेको रहेछ । त्यस्तै युक्रेनबाट ल्याएको एउटा ओभन ३५ वर्षभन्दा बढी चलेको लेखकले लेख्नुभएको छ । यसको अर्थ समाजवादमा टिकाउ सामान उत्पादन गरिन्थ्यो । मानिसको स्वास्थ्यका लागि भोजन तयार गरिन्थ्यो । यिनै कुरामा ध्यान नदिँदा आज संसारमा धेरैथरी रोग र प्रकृति दोहनजस्ता समस्याहरू आएका हुन् ।
सोभियत सङ्घमा अध्ययनका क्रममा लेखक राम विन्दुले युरोपको भ्रमण गर्ने मौका पनि पाउनुभयो । उहाँले फ्रान्कफर्टमा भुइँमा रुमाल ओछ्याएर सुत्नुप¥यो । युरोपमा उहाँहरूले धेरै दुःख पाउनुप¥यो । त्यसको कारण युरोप महँगो हुनु थियो । यसको तुलनामा सोभियत सङ्घ सस्तो र सुरक्षित थियो । सोभियत सङ्घमा जाडोमा कसैले रात कटाउनुपर्दैनथ्यो । हरेक आवासमा हिटिङको बन्दोबस्त हुन्थ्यो । बाक्ला भित्ताहरूमा भित्र पाइपबाट पानी तताएर कोठाहरू न्यानो पारिन्थ्यो । युरोपमा यसको अभाव थियो । अमेरिकी विद्यार्थीहरू युरोपमा जाडोमै सुतेको लेखकले देख्नुभएको थियो ।

दोस्रो विश्वयुद्धका सोभियत युद्ध भेटेरानहरुसँग लेखक राम विन्दु श्रेष्ठ (उभिएको लहरमा दायाँदेखि प्रथम)

युरोप झिलिमिली थियो । जताततै विलासी सामानका विज्ञापनहरू देखिन्थे । सोभियत सङ्घमा अनावश्यक पसल र अस्पताल हुन्नथे । युरोपमा घरैपिच्छे पसल र सामान पाइन्थ्यो । सोभियत सङ्घमा पसलअघि लाइन बस्नुपथ्र्यो । युरोपमा मालिकहरू नै लोभलाग्दा प्रस्ताव राखेर स्वागत गर्थे । सोभियत सङ्घमा यस्ता व्यापारीहरूको अभाव थियो । युरोपमा घूस दिएर मान्छे किन्न गाह्रो थिएन । सोभियत जीवन सरल, सादा तर सभ्य थियो । तैपनि लेखकलाई संशोधनवादी सोभियत सङ्घ कताकता बिझेझैँ लाग्यो । अध्ययनको प्रथम वर्षमा कम्युनिस्ट पार्टीको इतिहासको कक्षामा शिक्षकले बीसौँ महाधिवेशन अस्वीकार गरी निस्किने नेता को थियो भनी सोध्दा लेखकले माओ भन्नुभएछ । त्यो सुनेर कति विद्यार्थीहरू लेखकनिकट हुन पुगेछन् ।
‘मेरा सोभियत सम्झनाहरू’ मा कुनै पनि नछुटाई भनुँभनुँ लाग्ने धेरै प्रसङ्ग र घटनाहरू छन् । चिन्तनका अनेक झिल्काहरू छन् । सभ्यताका अनेक पाठहरू छन् । एउटा सानो अनुभूति–लेखमा ती सबै उल्लेख गर्न मिल्दैन । यति भनौँ सोभियत सङ्घ धेरै सभ्य र उच्च समाज थियो । लेनिन र स्तालिनजस्ता नेताहरूले ‘विश्वमै भाइचारावादको अनुपम नमुना समाज’ निर्माण गर्न चाहन्थे । पार्टीमा घुसेको संशोधनवादी तप्काले त्यो सोच पूरा हुन दिएन । लेखकले यी संशोधनवादीहरूलाई बानरको संज्ञा दिनुभएको छ । उहाँ माक्र्स र लेनिनका रचनाहरूलाई मानव इतिहासका अमूल्य सृजनाहरू मान्नुहुन्छ । सोभियत सङ्घका सर्जकहरूको सम्मानमा लेख्नुहुन्छ, “सोभियत सत्ताले साधारण मानिसहरूलाई शिक्षा र उच्च संस्कृतिको लागि बाटो खोलिदियो । कला र साहित्यिक कार्यहरूमा अब माथिल्लो वर्ग मात्रको विशेषाधिकार हुन छोड्यो र त्यो सबैको साझा सम्पत्ति भयो ।.. पहिलेका नेताहरूले दरबारहरू बनाए तर आफ्नो लागि होइन पियानेरहरूका निम्ति । तिनका छोराछोरीहरू पनि थिए तर तिनीहरू लन्डनमा बसेनन्, बरु आफ्नो मातृभूमिका लागि लडे । उनीहरू विलासितामा नुहाउन सक्थे तर आफ्नो सम्पत्तिको नाममा किराले खाएको टोपी र देशका लागि महाशक्ति राष्ट्र छोडेर गए ।”
सोभियत सङ्घ विघटनका कारणहरू अनेक कोणबाट केलाउन सकिन्छ । लेखकले पनि यसबारे धेरै चर्चा गर्नुभएको छ । तर, लेखकको एउटा कन्फेसनले मन छुन्छ । उहाँले विदेशी विद्यार्थीहरूले पनि सोभियत सङ्घका जनताको मन भाँडेको उल्लेख गर्नुभएको छ । विदेशी विद्यार्थीहरू छुट्टीको बेला युरोप भ्रमण जान्थे र आउने बेला रुसमा थरीथरीका झिलिमिली सामानहरू ल्याउँथे । सोभियत नागरिकहरूले ती सामानहरू रुचाए । तिनलाई विदेशी प्रविधिका समानहरूले मोहनी लगायो । यसैले उनीहरूले विदेशी सामान देख्यो कि किन्न थाले । यसरी उनीहरूले विदेशी चीजबिज वा सोचलाई पनि राम्रो ठान्न थाले । खासमा उनीहरू सभ्यताको निकै उच्च स्थानमा पुगिसकेका थिए । तर, राजनीतिक चेतनाको अभावमा उनीहरूले गोर्भाचोभलाई चिन्न सकेनन् । युवा नेता भनेर गोर्भाचोभ सोभियत सङ्घमा हाइहाइ कमाएका नेता थिए । यिनै गोर्भाचोभले बाबु बुशसँगको भेटपछि सोभियत सङ्घको विघटन गराए ।
इतिहासमा सोभियत सङ्घको उच्च स्थानलाई बिटुल्याउन हुँदैन भन्ने लेखक राम विन्दुको दृढ अडान छ । त्यसैले कोरोनाको महाकालको बेला उहाँले आफ्ना डायरीहरू छिचोल्दै यो पुस्तक लेख्न भ्याउनुभयो । विभिन्न घटनाका तिथिमिति मात्र होइन, समय पनि दिइएकोले यो पुस्तक ससानो इतिहास बन्न पुगेको छ । त्यसमाथि लेखकले सोभियत सङ्घको साहित्य, सांस्कृतिक वैभव र भव्यताबारे ठाउँठाउँमा धेरै रोचक जानकारीहरू पनि समेट्नुभएको छ । साहित्यमा उहाँको कलम चलिरहेको हुनाले भाषिक दृष्टिले पुस्तक सलसली बग्छ, उपन्यास पढेजस्तो मिठास आउँछ । कताकति शुद्धाशुद्धीको समस्या हुनु स्वाभाविक छ । यो पुस्तक सोभियत समाजमा रुचि भएका सबैका लागि पठनीय र सङ्ग्रहणीय छ । पुस्तकमा सोभियत जनता, लेनिन र स्तालिनजस्ता नेताहरूको मूल्याङ्कन गर्नमा लेखक चुक्नुभएको छैन ।
यो पुस्तक विश्वको प्रथम ‘समाजवादी हेडक्वार्टर’ सोभियत सङ्घ, त्यसका नेता लेनिन–स्तालिन, त्यसका निर्माता र रक्षक असङ्ख्य जनताप्रति उच्च कोटीको सम्मानभाव हो । सोभियत सङ्घको निर्माण गर्दा लेनिन र स्तालिनले के सोच्नुभएको थियो भन्ने विषयमा पुस्तकमा वर्णित एउटा रोचक विवरणसँगै यो लेखोटको बिट मार्छु :
“सेरमेतेभा विमानस्थलबाट युनिभर्सिटी होटलसम्मको यात्रामा हामीले तीनचार ओटा टुप्पोमा मन्दिरको गजुर जस्तो चुच्चो भएको गगनचुम्बी भवनहरू देख्यौँ । युनिभर्सिटी होटलको माथिल्लो तलाबाट पनि त्यस्तै भवनहरू दृष्टिगोचर हुन्थे । यो बेलासम्म मैले न रेड स्क्वायर देखेको थिएँ, न त्योसम्बन्धी थाहा थियो । हामी भर्खर रुस टेकेका आगन्तुकको लागि त्यो चुच्चे गगनचुम्बी भवनशैली नै मस्कोको परिचय बन्यो र आजपर्यन्त दिमागमा बसेको छ । पछि गएर बुझ्दा ती भवनहरूलाई ‘स्तालिन गगनचुम्बी भवनहरू’ भन्दा रहेछन् । हामीले रुसी भाषाको किताबमा त्यसलाई मस्को राजकीय विश्वविद्यालय (एमगेउ) को रूपमा देख्यौँ । सन् १९४९ देखि १९५३ सम्म रुसी बारोक र गोथिक शैलीहरूको संयोजनमा यस्ता सात गगनचुम्बी भवनहरू निर्माण गरिएका रहेछन् । निर्माणको समयमा, तिनीहरू युरोपमा, सबैभन्दा अग्ला भवनहरू थिए र मस्को विश्वविद्यालयको मुख्य भवन त १९९७ सम्म युरोपको सबैभन्दा अग्लो भवन रहेछ भनेर पछि मात्र थाहा पायौँ ।
इतिहास खोतल्दै जाँदा सन् १९२२ मा सम्पन्न पहिलो अखिल सोभियतहरूको महाधिवेशनमा ‘सोभियतहरूको महल (श्रम दरबार)’ निर्माण गर्ने विचार जन्मेको रहेछ, जसको रहरले स्तालिनलाई आफ्नो जीवन पर्यन्त छोडेन । यो निर्माण परियोजनाको प्रथम प्रयासलाई १९४१ को जर्मन आक्रमणले अवरुद्ध गराएको थियो । युद्धपछिको पुनर्निर्माणसँगै ‘श्रम दरबार’ परियोजना अघि बढ्यो र ‘स्तालिन हाइट’ को नयाँ नामबाट ‘सोभियतहरूको महल’ को न्वारान भयो । शिखरमा चुचुराहरूयुक्त शैलीको मस्को विश्वविद्यालय भवन डिजाइनको अर्थ सोभियत प्रणालीमा ‘कुनै पनि व्यक्ति जुनसुकै तहबाट उठेर स्टार बन्न वा अन्तरिक्षमा उड्न सक्छ’ भन्ने रहेछ ।”