पुँजीवादविरोधी अग्रगामी चिन्तक चोम्स्कीको कलमले बिराम लिँदा !

अमेरिकी भाषा वैज्ञानिक, दार्शनिक, इतिहासकार, सामाजिक आलोचक तथा राजनीतिक कार्यकर्ता नोआम चोम्स्कीले केही समयअघि आफ्नो कलमलाई बिराम दिएको घोषणाले विश्वव्यापी राजनीतिक चिन्तनमा ठुलो खाडल सिर्जना भएको छ । कमजोर स्वास्थ्य अवस्थाका कारण चोम्स्कीको राजनीतिक र शैक्षिक छलफलमा सक्रिय भूमिका घटेको थियो । उनी सार्वजनिक मञ्चमा फर्किने सम्भावना कम भएको बताइन्छ ।
नोआम चोम्स्की २०२३ को जून महिनामा हृदयघाट भएपछि स्वास्थ्य सुधार गर्दै छन् । अहिले ९५ वर्षका चोम्स्की आफ्नो ब्राजिलि पत्नी भालेरियासँग ब्राजिलमा बसोबास गरिरहेका छन् । यद्यपि, उनी गाजा सङ्घर्षजस्ता विश्वव्यापी घटनाहरूलाई ध्यानपूर्वक पछ्याइरहेका छन् । उनको स्वास्थ्य समस्याले सार्वजनिक उपस्थिति र संवादमा असर पु¥याएको छ । उनकी पत्नीका अनुसार चोम्स्की प्रायः समाचारप्रति भावनात्मक प्रतिक्रिया जनाउँछन्, सङ्घर्षका फोटो देख्दा हात उठाएर निराशा जनाउँछन् ।
चोम्स्कीले अमेरिकी नीतिहरूको लगातार आलोचना गरे, जसलाई उनी प्रायः कपटपूर्ण, साम्राज्यवादी र वैश्विक न्यायको लागि हानिकारक ठान्थे । उनले अमेरिकी विदेश नीतिहरूलाई प्रायः आर्थिक र भू–राजनीतिक चासोबाट प्रेरित भएको र लोकतान्त्रिक मूल्य र नैतिक सिद्धान्तभन्दा माथि रहेको तर्क गरे । चोम्स्कीका अनुसार अमेरिकी नीतिहरूले प्रायः साधारण मानिसहरूको कल्याणको सट्टा कर्पोरेट र अभिजात वर्गका चासोहरूलाई प्राथमिकता दिन्छ । उनी सरकारको र कर्पोरेट शक्तिहरूको पक्षमा जनमत बनाउन प्रयोग गरिएको प्रचारको उपकरणको रूपमा प्रस्तुत भएको भनेर अमेरिकी मिडियाको पनि आलोचना गर्छन् ।
नोआम चोम्स्की अमेरिकी नीतिहरूलाई प्रायः पाखण्डी, साम्राज्यवादी र विश्वव्यापी न्यायका लागि हानिकारक भएको ठान्छन् । साम्राज्यवादको विरोधमा आफ्नो गहिरो प्रतिबद्धता जाहेर गर्ने चोम्स्कीले अमेरिकी विदेश नीति प्रायः लोकतान्त्रिक मूल्य वा नैतिक सिद्धान्तहरूको सट्टा आर्थिक र भूराजनीतिक स्वार्थहरूद्वारा सञ्चालित भएको तर्क गर्छन् । अमेरिकी नीतिले साधारण मानिसहरूको हितलाई भन्दा प्रायः पुँजीपति र सम्भ्रान्तहरूको हितलाई स्वदेश तथा विदेशमा प्राथमिकता दिन्छ भन्नेमा उनको गहिरो असन्तुष्टि छ ।
चोम्स्की अधिनायकवादी शासनलाई समर्थन गर्ने र सार्वभौमसत्ता सम्पन्न राष्ट्रहरूमा सैन्य हस्तक्षेप गर्ने कार्यमा संयुक्त राज्य अमेरिकाको भूमिकाको आलोचक हुन् । उनले आईएमएफ र विश्व बैङ्कजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूमा अमेरिकी प्रभावको पनि आलोचना गरे । विकासोन्मुख देशहरूमा आर्थिक असमानता बढेको कारण आईएमएफ र विश्व बैङ्कजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको नीति जिम्मेवार रहेको उनको विश्वास छ ।
उनको आलोचनाको उद्देश्य अमेरिकाको स्वतन्त्रता र प्रजातन्त्रका आदर्शहरूमा रहेको अन्तरविरोधलाई विश्वव्यापी मञ्चमा उजागर गर्नु थियो । अन्ततः चोम्स्कीको आलोचना शक्तिशाली राज्यहरूलाई तिनीहरूका कार्यहरूका लागि जवाफदेही बनाउने र विश्वव्यापी समानता, शान्ति र न्यायलाई प्रवद्र्धन गर्ने नीतिहरूको वकालत गर्ने उहाँको विश्वासबाट उत्पन्न हुन्छ । नोआम अमेरिकी भएर पनि अमेरिकी नीतिको आलोचना गर्नु ठुलो साहसको कुरा हो । रचनात्मक आलोचनाले लोकतान्त्रिक मूल्य, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र सक्रिय नागरिक भएको झल्काउँछ । नीति वा कार्यहरूमाथि प्रश्न उठाएर त्रुटिहरू पहिचान गर्न, जवाफदेहिता प्रवद्र्धन गर्न र लोकतन्त्रद्वारा समर्थित न्याय, समानता र प्रगतिका आदर्शहरूसँग मिल्ने राष्ट्रिय सुधारतर्फ काम गर्न मद्दत गर्छन् ।
उहाँ अमेरिकी विदेश नीति, नवउदारवादी अर्थशास्त्र र कर्पोरेट शक्तिको कट्टर आलोचक हुनुहुन्छ तथा मानव अधिकार, सामाजिक न्याय र तल्लो तहको लोकतन्त्रको वकालत गर्नुहुन्छ । उनको आलोचनाले लाखौँ मानिसहरूलाई सरकारमाथि प्रश्न गर्न र प्रणालीगत परिवर्तन खोज्न प्रोत्साहित गरेको छ । उहाँले मानवताको भाषा र अनुभूतिको समझलाई मात्र गहिरो बनाउनु भएन सत्य, समानता र शान्तिमा आधारित संसारलाई प्रवद्र्धन गर्दै अन्यायलाई चुनौती दिन पनि आगामी पुस्तालाई प्रेरित गर्नुभयो ।
चोम्स्कीलाई केही अमेरिकी नागरिकहरूले उनको अमेरिकीविरोधी विदेश नीतिको अडानका लागि आलोचना गरेका छन् । उनका आलोचकहरूले विश्वव्यापी राजनीतिको जटिलताहरूलाई एकतर्फी व्याख्या गरेको तर्क गर्छन् । प्रतिद्वन्द्वी शासनहरूद्वारा निम्त्याएको खतराहरूलाई बेवास्ता गर्दै अमेरिकालाई मुख्यतया साम्राज्यवादी शक्तिको रूपमा चित्रण गरेकोले कतिपय अमेरिकीहरूले उनको आलोचनालाई अत्यधिक कठोर मान्छन् । आतङ्कवादविरुद्धको लडाइँजस्ता मामिलामा पनि अमेरिकी हस्तक्षेपको विरोधले आलोचकहरूले उनलाई देशद्रोही वा अधिनायकवादी सरकारहरूप्रति अत्यधिक सहानुभूतिको राख्ने व्यक्तिको रूपमा लेबल लगाएको छ । यसको अतिरिक्त चोम्स्कीको पुँजीवाद र मुख्यधाराको मिडियाको तीखो आलोचनाको कारण आलोचकहरूले उनलाई अत्यधिक कट्टरपन्थी वा अवास्तविक विचारहरूलाई बढावा दिएको आरोप पनि लगाउँछन् ।
प्रायः बहुमत जनता र वातावरणलाई सङ्कटमा पारेर धन र शक्तिलाई सीमित व्यक्तिहरूको हातमा केन्द्रित गर्ने भएकोले चोम्स्कीले पुँजीवादको आलोचना गर्छन् । उहाँले श्रम शोषण गर्ने वा मानव आवश्यकताभन्दा कर्पोरेट नाफालाई प्राथमिकता दिने प्रणालीको विरोध गर्दछ । यी विचारले गर्दा उनलाई कम्युनिस्ट भनेर पनि धेरैले ठान्दा रहेछन् । हुन त चोम्स्कीले तत्कालीन सोभियत सङ्घजस्ता कम्युनिस्ट शासनको पनि आलोचना गरेका छन् । नोआम चोम्स्कीले माक्र्सवादी वा कम्युनिस्ट विचारसँग मेल खाने पुँजीवादका आलोचनाहरू साझा गरे पनि उहाँलाई कम्युनिस्टको रूपमा लिइनु सही हुँदैन । चोम्स्कीका विचारहरू माक्र्सवादी वा कम्युनिस्ट सोचसँग मेल खाँदैनन् तर उनी समाजवादी विचारधाराका पक्षपाती हुन्, जसले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, विकेन्द्रीकृत सरकार र सामाजिक समानतामा जोड दिन्छ । चोम्स्कीलाई स्वतन्त्रतावादी, समाजवादी, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, विकेन्द्रीकृत शासन र सामाजिक समानतालाई जोड दिने विचारधाराको रूपमा वर्णन गर्न सकिन्छ ।
भाषाविज्ञानमा चोम्स्कीले आफ्नो व्याकरणको सिद्धान्त र विश्वव्यापी व्याकरणको अवधारणाको क्षेत्रमा क्रान्ति ल्याए । उनको विचारले मनोविज्ञान, संज्ञानात्मक विज्ञान र कृत्रिम बुद्धिमत्ताजस्ता क्षेत्रहरूलाई प्रभाव पार्दै भाषा अध्ययन गर्ने तरिकालाई परिवर्तन गर्यो ।
चोम्स्कीको दर्शन साधारण मानिसलाई सशक्तीकरण गर्ने र पुँजीवादी वा राज्य–नियन्त्रित सबै प्रकारको केन्द्रित शक्तिको विरोध गर्ने रहेको छ । उहाँको आलोचनाले पुँजीवादी संरचनालाई चुनौती दिँदा उहाँका समाधानहरू भने परम्परागत साम्यवादको सट्टा समाजवादको बढी लोकतान्त्रिक र सहभागितामूलक रूपतिर झुकेका छन् । समाजमा नोआम चोम्स्कीको मुख्य योगदान न्याय, समानता र जवाफदेहिताको लागि उनको अथक वकालतमा रहेको छ ।
नोआम चोम्स्कीलाई वास्तवमा पुँजीवादविरोधी अग्रगामीका रूपमा स्मरण गर्न सकिन्छ । विकेन्द्रीकृत, लोकतान्त्रिक प्रणालीको लागि उनको वकालतले नवउदारवादी अर्थशास्त्र र बेलगाम बजार प्रणालीको प्रभुत्वलाई चुनौती दिने आन्दोलनलाई प्रेरित गर्दछ ।