सादात र साफिया मोन्टोः एउटा प्रेम कथा

-नन्दिता दास
हरेक सफल पुरुषको पछाडि अर्की एक जना निस्वार्थी महिलाको ठूलो समर्पण नेपथ्यमा बसेको हुन्छ । साफिया डिनको विवाह सादात हसन मोन्टोसँग नभएको र उनी साफिया डिनबाट साफिया मोन्टो नबनेकी भए उनको आज जस्तो परिचय बनेको थियो, त्यस्तो परिचय नहुने कुरा एउटा स्वाभाविक सत्य हो । तर विख्यात साहित्यकार सादात हसन मोन्टोका हरेक सुख र दुःखमा सँगै उभिएकी साफिया नभएकी भए सादातको परिचय आज जस्तो छ, त्यस्तो नहुने पनि उत्तिकै स्वाभाविक सत्य हो । वास्तवमा सादातको जीवनमा सुखका दिनहरु गन्न मिल्ने थिए भने दुःखका दिन अनगिन्ती थिए ।
एउटा मिठो संयोग, सादात र साफिया दुवैको जन्म मे ११ का दिन भएको थियो । सादातको जन्म सन् १९१२ को मे ११ को दिन र साफियाको जन्म सन् १९१६ को मे ११ को दिन । श्रीमान–श्रीमतीबीच अरु पनि मिल्ने कुराहरु थिए । दुवै जना कालो फ्रेमको चस्मा लगाउँथे, दुवै जनाको पूर्खा कास्मिरी थियो भने बुढा–बुढी दुवैको नाम अङ्ग्रेजी वर्ण ‘एस’बाट शुरु हुन्छ । तर उनीहरु दुई जनाबीच मिल्ने कुरा भने यतिमै टुङ्गिन्छ ।

सादात ज्यादै सोखिनदार थिए । चाँदीको बिर्को भएको सेफर कलम बोक्ने कुरामा होस् वा सुनौलो बुट्टा बुनिएको जुत्ता लगाउनेबारेमा होस्, सादातका धेरै सोखहरु थिए । जे होस्, उनी सबभन्दा राम्रो र आकर्षक कुरा नै आफ्नो लागि छान्थे । तर साफियाका छनौट सधैं सरल र सामान्य नै हुने गथ्र्यो । मोन्टो दम्पत्तीले भोगेका अनेकन प्रतिकूलतालाई साक्षी राख्दै साफिया आफ्नो भागमा कमभन्दा कम समान मात्र राख्थिन् । सादात बहिर्मखी र आफू प्रकाशमा पर्नेे कुनै पनि अवसर नछोड्ने खालका थिए भने साफिया अन्तर्मुखी स्वभावका लजालु महिला थिइन् ।
सादात र साफियाको विवाह सन् १९३६ मा भयो । आफ्नो विवाहबारे सादातले ‘मेरी सादी’(मेरो बिहा) शीर्षकमा एउटा सिंगै निबन्ध लेखे । त्यो निबन्ध धेरैले मनपराए र धेरैले त्यसमा आफ्नो अनुभति भेटाए ।
सादात दिल्लीमा बस्थे । अल इन्डिया रेडियोका जागिरे थिए । विवाह पछि मोन्टो दम्पत्ती बम्बई सरे । उनीहरुको जीवनमा बम्बईका दिनहरु सबभन्दा सुन्दर र सुखद दिनहरु थिए । बम्बई बसाईमा उनीहरुले आफ्नो पहिलो सन्तान अरिफलाई गुमाउनुप¥यो तर त्यो वियोगले उनीहरुलाई अझ नजिक बनायो । अरिफको वियोग पछि उनीहरुका तीन छोरी भए ।
सादातले एक पटक लेखेका छन्,‘म फटाहा कथाका कथाकार हुनसक्छु, एक जना जोकर हुन सक्छु, तर म एक जना पति र एक जना पिता पनि हुँ ।’

सादात साफियाले आफूलाई बोलाउँदा आफ्नो पहिलो नामले बोलाएको मन पराउँथे । त्यत्तिबेला पत्नीले पतिलाई नाम लिएर बोलाउनु भनेको सामाजिक मर्यादाविपरीत मानिन्थ्यो । सादातकी आमा बुहारीले त्यसो नगरिदिओस् भन्ने चाहँथिन्, त्यही भएर साफियाले सादातलाई ‘सॉसाब’(सादात साहेबको छोटकरी) भनेर बोलाउने गर्थिन् ।

सादात प्रायशः होहल्लाबीच कथा लेख्ने गर्थे–उनी लेख्दै गर्दा केटाकेटी वरपर खेलिरहेका हुन्थे, उनका साथीहरु र परिवारका सदस्यहरु कुराकानी गरिरहेका हुन्थे ।
एक पटक उनले बम्बईमा धेरै मानिससामु लाहोरका प्रहरीले उखरमाउलो गर्मीसँग लड्न वरफका ढिक्का भएका बर्दी आविस्कार गरेको गफ सुनाए । अमृतसरमा उनले अमेरिकीहरुले ताजमहल किनिसकेको र अब एउटा–एउटा ईटा निकाल्दै आफ्नो देश लान लागेको हल्ला फिजाए । धेरै मानिस उनका त्यस्ता हल्लाका पछि सजिलै लागे तर साफियालाई भने मानिसलाई घुमाउने आफ्नो पतिको क्षमताबारे राम्ररी थाहा थियो ।
इतिहासले कतिपय कमजोरीका कारण माफी गरेका, निकै धेरै चर्चा–परिचर्चा पाएका लेखक र कलाकारहरुभन्दा फरक सादात परिवारका राम्रा र असल(जिम्मेवार)सदस्य थिए । मूल्यमान्यता नमान्ने, सामाजिक नैतिकतालाई चुनौती दिने र संस्थापनको आँखामा औंला घोच्ने एक जनाको लेखकका लागि परिवारको असल सदस्य भइरहन अस्वाभाविक हो । यद्यपि यो अन्तर्विरोध भने भिन्न खालको थियो । उनले सादात हसन(एक जना परिवारको सदस्य)लाई सधैंभरि माया पाओस् भन्ने चाहना राखे र मोन्टो(लेखक व्यक्तित्व)ले माफी पाओस् भन्ने चाहे । तर उनका भतिजा हामिद जलालले भनेका छन्,‘मोन्टोले प्रायशः सादात हसनलाई नाकमा नथी लगाएर डो¥यायो ।’
मोन्टो आधुनिक सोचका व्यक्ति थिए र साफियासँगको सम्बन्धमा त्यो उनको आधुनिक व्यक्तित्व प्रष्ट प्रतिविम्बित भएको छ । सादात साफियाका साडीमा इस्त्री लगाइदिन्थे । पुरुष खानलाई बाहेक भान्छामै नपस्ने त्यो समयमा सादात खाना पकाउँथे । साफियालाई सञ्चो नहुँदा उनको टाउकोमा मालिस गरिदिन्थे–सादात । पत्नीलाई मात्र होइन, आफ्ना छोरीहरुलाई समेत उनी मालिस गरिदिन्थे । सादात आफ्ना कथाहरु साफियालाई सुनाउँथे र साहित्य सम्मेलनहरुमा उनीसँगै हुन्थिन्–साफिया ।

सादात भन्दा हुन्,‘तिमी कहिल्यै भोकै मर्न नपरोस् भनेर म मनग्य लेख्दैछु ।’ तर उनीहरुलाई उनले लेखेकै कारण आफू भोको बन्नु परेकोबारे सत्यबारे थोरै मात्र थाहा थियो ।

सादात साफियाले आफूलाई बोलाउँदा आफ्नो पहिलो नामले बोलाएको मन पराउँथे । त्यत्तिबेला पत्नीले पतिलाई नाम लिएर बोलाउनु भनेको सामाजिक मर्यादाविपरीत मानिन्थ्यो । सादातकी आमा बुहारीले त्यसो नगरिदिओस् भन्ने चाहँथिन्, त्यही भएर साफियाले सादातलाई ‘सॉसाब’(सादात साहेबको छोटकरी) भनेर बोलाउने गर्थिन् ।
भारत र पाकिस्तानको विभाजनपश्चात मोन्टो किन लाहोर गए, त्यो अझै पनि रहस्यको विषय हो । मैले आफ्नो चलचित्रमा आफ्नो बुझाई प्रस्तुत गरे जस्तै त्यस विषयमा धेरैले धेरै तर्क र बुझाई प्रस्तुत गरेका छन् । तर त्यो समय उनीहरुको लागि जीवनकै सबभन्दा कठीन दिनहरु भएको कुरामा भने कुनै विवाद छैन । अझ विशेष गरी साफियाको सन्दर्भमा यो बढी सत्य थियो । उनी चुपचाप आफ्नो र सादातका पीडाको सामना गरिरहेकी थिइन् । सस्तो रक्सीको दुष्प्रभावस्वरुप सादातको शरीर थिलथिलो बन्दै गएको थियो । देश विभाजनको पीडासँगै बम्बईमा आफ्ना आफन्तजनसँगको वियोगको यर्थाथले उनलाई रक्सीको पासोमा क्रमशः ढकेल्दै थियो । सादातका कथाहरुमा अश्लिलता भएको भन्दै लगाइएको मुद्दाको बारम्बारको सुनुवाईले पनि उनलाई कमजोर बनाइरहेको थियो । जसले साफियामा आफ्नो पतिका विषयमा बाँकी रहेको थोरै भरोसा पनि टुट्दै थियो । सादात भन्दा हुन्,‘तिमी कहिल्यै भोकै मर्न नपरोस् भनेर म मनग्य लेख्दैछु ।’ तर उनीहरुलाई उनले लेखेकै कारण आफू भोको बन्नु परेकोबारे सत्यबारे थोरै मात्र थाहा थियो ।
धन्य, चुपचाप पीडासँगै पौंठेजोरी खेल्दै गरेकी साफियाले सादातलाई ठेगान लगाउने प्रयत्न थालिन् । तर त्यत्तिञ्जेल निकै ढिला भइसकेको थियो । सादातको निधन हुँदा उनका छोरीहरु ५, ७ र ९ वर्षका थिए । ती छोरीलाई आफ्नो बाल्यकालबारे निकै धमिलोमात्र सम्झना छ । त्यस्तो प्रतिकूल समयमा पनि आफ्नी आमा र परिवारका अरु सदस्यहरुले कहिल्यै पनि दुःखको अनुभूति गर्न नदिएको र आफूले खुशी बाल्यकाल बिताएको कुराले ती छोरीहरु आज आश्चर्यचकित पर्छन् । उनीहरुसँग सम्झना छ भने आफ्नो बुवाले अर्थनबर्थका कविता वाचन गरेको, चुरोटका बट्टाले अनेक किसिमका खेलौना बनाएको, अम्बा काटेको, अनार छोडाएको अनि छोरीहरुलाई आफ्नो भुँडीमा राखेर ‘घोडा चढाएको’ ।

सादातका अधिकांश पाण्डुलिपिका प्रथम पाठक साफिया बन्थिन् अनि त्यसकारण उनी कसरी सोच्थिन् भन्ने कुराले सादातको लेखनमा धेरै फरक पाथ्र्यो । एक पटक उनले एउटा कथा लेखेका थिए जसको शीर्षक थियो–हामिद और हामिदा(हामिद र हामिदा) । सादातले आफ्नो जीवनमा साफियाको भूमिकाको विषयमा सधैं प्रशंसा गरेका छन् तर किन उनले साफियाको विषयमा किन त्यत्ति थोरै मात्र लेखे भन्ने कुरामा धेरैले आश्चर्य मानेका छन् । सादातको परिवारबाट मैले उनका बारेमा धेरै त्यस्ता कुरा थाहा पाएकी छु, ती कुराहरु कुनै पनि पुस्तकमा पाउन असम्भव छ । एउटा कुराले भने मलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ–सादात धेरै बोलिरहनु पर्ने, रिसाउने स्वभावका मानिस भएर पनि किन साफियालाई उनले एक पल्ट पनि ठूलो स्वरले कुरा गरेनन् ? बरु उनी त साफियासामू जति पटक पनि माफी माग्न तयार हुने गर्थे ।
पुरुषको विषयमा सधैं धेरै रहस्य खोतल्न बाँकी नै रहने गर्दछ । तर जति–जति अनुसन्धान गर्दै जान्छु, जति–जति नयाँ–नयाँ कुरा आविस्कार गर्दै जान्छु म क्रमशः अरु धेरै कुरा पत्ता लगाउन बाँकी रहेको महसुस गर्न थालेको छु । मैले काम गर्न लागेको चलचित्रले मोन्टो र उनको संसारबारे एक झलक दिने प्रयास गरेको छ ।
नन्दिताले यो लेख झण्डै दुई वर्षअघि साफिया मोन्टोप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै लेखेकी थिइन् । इस्क्रोल.आइएनले यो लेख प्रकाशित गरेको थियो ।
अनुवादः नीरज